Chè vàng (chè khô hãm để uống) được coi là loại nông sản đặc biệt do Trung Quốc sản xuất, rất được khách hàng ưa chuộng. Theo đúng quy trình chuẩn thì nguyên liệu làm chè vàng chỉ có chè Shan Tuyết ở Tuyên Quang và Suối Giàng ở Hà Giang. Thế nhưng, trong thời gian vừa qua, cơn sốt thu mua nguyên liệu để chế biến chè vàng lại rộ lên và lan rộng từ các vùng nguyên liệu chè phía Bắc như Tuyên Quang, Hà Giang, Thái Nguyên, Lào Cai, Phú Thọ... tới tận Lâm Đồng. Các thương nhân Trung Quốc đã xây dựng nhiều đầu mối thu gom chè nguyên liệu để chế biến chè vàng. Nhiều doanh nghiệp Việt Nam cũng tổ chức thu mua nguyên liệu của bà con nông dân. Việc thu mua ồ ạt dẫn đến tình trạng bà con vì lợi ích trước mắt thu hái “vô tội vạ”, không theo quy trình kỹ thuật, gây tổn hại nghiêm trọng vùng trồng chè ngành chè Việt Nam

Theo ông Trần Văn Giá, Phó chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, do nhu cầu về chè vàng của phía Trung Quốc quá lớn (để chuẩn bị kinh doanh, làm quà trong dịp Ô-lim-píc 2008), trong khi nguồn cung trong nước không đáp ứng nên thương nhân Trung Quốc đã xây dựng nhiều đầu vào thu gom chè nguyên liệu của Việt Nam để chế biến chè vàng và kiểu chè được gọi là chè vàng.

Chỉ có chè Shan Tuyết mới phù hợp cho chế biến chè vàng Phổ Nhĩ của Trung Quốc (Ảnh Vnn).

Kỹ thuật sơ chế chè được các tư thương Trung Quốc yêu cầu giản đơn đến mức, nguyên liệu cung ứng cho các cơ sở chế biến chè vàng không cần phân loại phẩm cấp, không theo quy trình kỹ thuật, và tất nhiên giá cũng không theo một chuẩn định cụ thể. Với kiểu làm ăn "chụp giật" như hiện nay, sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của ngành chè Việt Nam. Theo quy định, việc hái chè phải làm trực tiếp bằng tay, nhưng để thu hái nhanh, đủ cung cấp cho tư thương nước bạn, người nông dân lại dùng liềm. Phương pháp “thu hái” chè như vậy gây tổn thương, ảnh hưởng đến sinh trưởng lâu dài của các vườn chè, làm cho chất lượng chè ngày càng kém đi. Theo tính toán, năng suất chè bình quân đạt 6 tấn/ha. Nhưng ở các vườn chè đã bị “đối xử” theo kiểu chè vàng, năng suất ở các lứa sau có thể giảm tới 20 - 30%, tức là chỉ đạt hơn 4 tấn/ha.

Các doanh nghiệp trong ngành chè cũng đang bị khốn đốn bởi sự phức tạp, hỗn loạn của các vùng nguyên liệu. Hiệp hội chè cho biết, hơn 70 doanh nghiệp lớn cùng hàng trăm doanh nghiệp nhỏ đang rơi vào tình cảnh thiếu nguyên liệu trầm trọng. Thậm chí, đã có trường hợp một đối tác nước ngoài đã kiện một doanh nghiệp Việt Nam phá vỡ hợp đồng cung cấp sản phẩm. Cùng với việc làm cho cây chè giảm năng suất, chất lượng, uy tín của sản phẩm chè và ngành chè Việt Nam, “nạn chè vàng” có thể làm ảnh hưởng tới đời sống lâu dài của hàng triệu người dân trồng chè trong nước.

Ông Trần Văn Giá cho rằng, nạn chè vàng là hậu quả của lối cạnh tranh đối đầu, cạnh tranh qua giá mà không xuất phát từ lợi thế cạnh tranh riêng và từ lợi thế so sánh kiểu cạnh tranh nguyên thủy. Nếu chúng ta chế biến theo đúng quy trình kỹ thuật làm chè vàng, thì phía Trung Quốc có thể mua với giá cao; còn như hiện nay cũng chỉ bán được giá 15 USD/kg. Ông Giá cũng khuyến cáo các doanh nghiệp chế biến chè, đặc biệt đối với các cơ sở tư nhân, không vì lợi ích nhỏ mà gây thiệt hại cho người tiêu dùng, tổn hại tới uy tín của chính mình.

Giải pháp được Hiệp hội Chè Việt Nam chú trọng thời gian tới là mở rộng quan hệ giao thương, đặt quan hệ làm ăn lâu dài với phía Trung Quốc bằng các hình thức hợp tác, liên doanh, liên kết làm nền tảng vững chắc cho việc ổn định chất lượng bảo vệ vùng nguyên liệu. Thêm vào đó, Hiệp hội cũng sẽ nhanh chóng triển khai Quyết định 43 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về quản lý sản xuất và chế biến, chứng nhận sản phẩm chè an toàn, khuyến khích nông dân thực hiện nghiêm túc quy trình thu hái chè đúng kỹ thuật; xử lý nghiêm các cơ sở chế biến chè thủ công không có đăng ký kinh doanh, vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm.

Chè vàng có thể mang lại lợi ích trước mắt cho người dân nhờ thu hái… chè xanh như hiện nay, nhưng về lâu dài, nó sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành chè Việt Nam. Vì thế, rất cần các cấp chính quyền, doanh nghiệp và người sản xuất chấn chỉnh ngay hoạt động thu mua bừa bãi này.

HÙNG HƯƠNG