Cấp bách chống hạn

QĐND - Trong khi các tỉnh miền Trung còn đang vất vả khắc phục hậu quả mưa lũ, người dân một số tỉnh phía Nam mệt mỏi với nạn triều cường, thì tại Bắc bộ, đặc biệt là ở miền núi và vùng trung du, lại đối mặt với tình hình hạn hán nghiêm trọng. Vụ lúa đông xuân năm 2011 đã cận kề, nông dân các tỉnh phấp phỏng nỗi lo khát nước!

Giải pháp nào để một trong hai vụ lúa chính trong năm đạt mùa vàng bội thu?

Nguồn nước thiếu hụt!

Vừa có dịp qua các tỉnh Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Tuyên Quang, chúng tôi đã chứng kiến những cánh đồng khô khát. Mặc dù vẫn đang trong giai đoạn trồng cây vụ đông, nghĩa là chưa đến lúc cần quá nhiều nước, nhưng không ít người dân đã phải “lo gần” chuyện có đủ nước cấy lúa vụ đông xuân. Một người dân ở xã Trung Yên, huyện Sơn Dương (tỉnh Tuyên Quang) nói với chúng tôi: “Vụ đông xuân năm 2009-2010 vừa qua, xã tôi có nhiều gia đình có đất “hai lúa” nhưng phải chuyển đổi cây trồng do thiếu nước sản xuất. Vụ đông xuân là vụ sản xuất chính, chúng tôi đang lo năm nay lại tiếp tục thiếu nước”.

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng-Thủy văn Trung ương, vụ đông xuân 2010-2011, dòng chảy toàn mùa hạ lưu sông Hồng và sông Thái Bình có khả năng thấp hơn mức trung bình nhiều năm khoảng 30 đến 50%. Trong đó, các tháng cuối mùa cạn (khoảng tháng 3 và tháng 4-2011) thiếu hụt khoảng 39 đến 45%, các tháng giữa mùa (khoảng tháng 1 và tháng 2-2011) thiếu hụt từ 20 đến 30%. Trên sông Hồng tại Hà Nội, lưu lượng trung bình mùa cạn (khoảng từ nay đến tháng 4-2011) ở mức 580 đến 800m³/s, trong khi đó lưu lượng này của trung bình nhiều năm là 1.180m³/s. Mực nước thấp nhất tại trạm thủy văn Hà Nội có khả năng lặp lại mực nước thấp nhất lịch sử đã xảy ra đầu năm 2010 ở mức 0,1m và xuất hiện vào tháng 2 đến tháng 3-2011.

Dòng chảy các sông suối đã yếu và thiếu, do đó nông dân các địa phương miền Bắc đang thấp thỏm hướng lên… các hồ chứa nước, hồ thủy điện! Tuy nhiên, lượng mưa khu vực Bắc bộ năm nay đạt thấp, tổng lượng mưa 11 tháng đầu năm 2010 chỉ đạt 83,4% lượng mưa trung bình hằng năm. Lượng mưa trong các tháng mùa mưa cũng không lớn, chủ yếu là mưa do ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới và bão chứ không phải do mưa “tự thân” theo quy luật. Mưa ít nên đã dẫn đến hệ lụy là các hồ thủy điện, thủy lợi chứa nước cũng không đạt như mong muốn. Theo Tổng cục Thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), tính đến cuối tháng 11-2010, bình quân các hồ thủy lợi chứa vừa và lớn ở Bắc bộ tích đạt gần 80% mức thiết kế. Một số hồ có dung tích chứa nước đạt thấp như Cấm Sơn (Lục Ngạn-Bắc Giang) chỉ đạt 152,40 triệu mét khối trong tổng số 250 triệu mét khối thiết kế; hồ Đồng Mô (Sơn Tây-Hà Nội) chỉ đạt 31,98 triệu mét khối trong tổng số 61,90 triệu mét khối thiết kế, hồ Suối Hai (Ba Vì-Hà Nội) chỉ đạt 28,94 triệu mét khối trong tổng số 46,83 triệu mét khối thiết kế. Các hồ chứa nhỏ dung tích trữ đạt bình quân từ 70 đến 80% thiết kế.

Nạo vét kênh mương nội đồng chuẩn bị lấy nước sản xuất vụ đông xuân ở xã Liên Minh, huyện Vụ Bản (Nam Định). Ảnh: TTXVN

Trong khi đó, các hồ chứa thủy điện cũng chưa tích đủ lượng nước thiết kế. Đến cuối tháng 11, dung tích hữu ích của 3 hồ Hòa Bình, Thác Bà, Tuyên Quang đạt 5,24 tỷ mét khối trong tổng số 9,8 tỷ mét khối hữu ích thiết kế (hụt khoảng 4,56 tỷ mét khối); hồ thủy điện Sơn La cũng mới chỉ tích được gần 1,8 tỷ mét khối nước hữu ích, trong khi thiết kế là 6,5 tỷ mét khối.

Trên dưới nỗ lực vào cuộc!

Trước tình hình hạn hán đe dọa các tỉnh miền Bắc, ngày 3-12, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 2197/CT-TTg về việc triển khai một số biện pháp cấp bách khắc phục tình trạng thiếu nước phục vụ sản xuất và sinh hoạt trong những tháng cuối năm 2010 đầu năm 2011. Chỉ thị yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chỉ đạo, bố trí chi tiết lịch lấy nước phục vụ đổ ải làm đất canh tác vụ đông-xuân theo kế hoạch xả nước tăng cường từ các nhà máy thủy điện, điều hành việc lấy nước luân phiên để các địa phương đều được cấp nước, dùng nước tiết kiệm. Đồng thời, Bộ chỉ đạo các địa phương có kế hoạch điều chỉnh mùa vụ sản xuất, cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với khả năng cung cấp nguồn nước.

Thực ra, trước khi có quyết định của Thủ tướng, Tổng cục Thủy lợi đã sớm bắt tay chỉ đạo việc chống hạn ngay từ khi nhiều địa phương còn đang… chống lụt. Kỹ sư Đặng Duy Hiển, chuyên viên Vụ Quản lý Công trình Thủy lợi (thuộc Tổng cục Thủy lợi) cho biết: Diện tích tưới vụ đông xuân 2010-2011 cả miền Bắc là 635.328ha, trong đó trung du là 84.998ha và vùng đồng bằng Bắc bộ là 550.330ha. Hiện nay, các công ty khai thác công trình thủy lợi đang tập trung duy tu bảo dưỡng máy bơm, sửa chữa cống và công trình điều tiết trong hệ thống, tổ chức vận hành thử và kết hợp cấp nước tưới cây vụ đông. Số lượng máy bơm các loại cần sửa chữa khoảng gần 10.000 máy; dự kiến máy bơm dã chiến lắp đặt khoảng 1.200 máy bơm điện và 3.800 máy bơm dầu, tiến độ lắp đặt đến hết tháng 12-2010 khoảng 25%, số còn lại khi cần thiết sẽ tiếp tục lắp đặt. Cùng với đó, các địa phương đang tiến hành chiến dịch “thay trời làm mưa, trong đó sẽ phải nạo vét cửa cống, bể hút trạm bơm, kênh dẫn và thủy lợi nội đồng khoảng 20 triệu mét khối. Đây là khối lượng nạo vét cần thiết để bảo đảm dẫn được nước tưới trong suốt vụ, phấn đấu đến hết tháng 12 này sẽ đạt từ 85 đến 90%, số còn lại sẽ hoàn thành trong tháng 1-2011, trước thời gian đổ ải đại trà.

Có thể nói, công tác chống hạn cũng được các địa phương triển khai sớm. Từ cuối tháng 10 và trong tháng 11 vừa qua, các Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã có văn bản chỉ đạo giải pháp thủy lợi và hướng dẫn triển khai thực hiện để bảo đảm nước tưới. Các doanh nghiệp khai thác công trình thủy lợi đã phối hợp với địa phương vừa tổ chức nạo vét, vừa kết hợp mở cống lấy nước hợp lý để tưới cây vụ đông. Hiện tại, một số hệ thống cống đã được mở nước để trữ vào trục kênh chính như hệ thống Bắc Đuống, Sông Nhuệ, Bắc Hưng Hải, Bắc Nam Hà… Tổng cục Thủy lợi cũng đã thống nhất với Tập đoàn Điện lực Việt Nam chỉ đạo Điện lực các tỉnh tập trung và duy trì cung cấp đủ điện cho các trạm bơm tưới theo yêu cầu của từng địa phương; chỉ đạo các đơn vị chức năng và nhà máy thủy điện vận hành hợp lý hồ thủy điện Sơn La, điều tiết tăng lượng xả qua phát điện từ hồ Hòa Bình, Thác Bà, Tuyên Quang theo lịch lấy nước làm đất gieo cấy lúa. Dự kiến vụ đông xuân năm 2011 sẽ tiến hành hai đợt xả. Đợt 1 từ ngày 27-1-2010 đến ngày 2-2-2011. Đợt 2 từ ngày 13-2 đến ngày 20-2-2011. Trong thời gian này, phải cố gắng duy trì mực nước hạ du sông Hồng (tại trạm Hà Nội) thường xuyên ở mức từ dương 2,20m nước trở lên.

Vấn đề đặt ra hiện nay là, trong khi nông dân miền Bắc đang chờ các hồ thủy lợi, thủy điện xả nước để tưới lúa và sinh hoạt (kết hợp với phát điện), thì nhiều ngành kinh tế quan trọng khác lại cần có điện quanh năm để phục vụ sản xuất. Bài toán “điện, nước” chắc chắn sẽ còn nan giải.