QĐND - Điều 2, Hiến pháp (HP) 1992 quy định: “Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”.

Như vậy có thể nói đặc trưng thể chế của chế độ ta là: a) Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân. b) Quan hệ giữa các nhánh quyền lực của nhà nước ta là “phân công, phối hợp”. Đây là một thiết chế tạo lập ra nền tảng chính trị-pháp lý cho sự tồn tại và phát triển của Nhà nước và xã hội ta.  Bởi vậy, nói đến bản chất, sức mạnh, tính ưu việt của Nhà nước và xã hội ta trước hết và quan trọng nhất phải được thể hiện ở vai trò của Quốc hội.

Trong dịp lấy ý kiến nhân dân vào Dự thảo sửa đổi HP năm 1992 hiện nay có người nêu vấn đề: “Ai là người phân công, phối hợp?” và thể chế “tam quyền phân lập là thành quả của sự phát triển nhân loại” chúng ta nên theo…". Xét về bản chất của chế độ ta, QH chính là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Quyền lực của nhà nước trước hết phải tập trung ở Quốc hội. Do đó, Quốc hội chính là người phân công phối hợp. 

Trong những năm qua, vai trò của QH đã ngày càng được nâng cao, trước hết thể hiện ở tính thực quyền trong các hoạt động của mình. Không ít những kiến nghị của Chính phủ được QH cân nhắc, cho dừng hoặc cho trình lại. Sinh hoạt của QH qua các kỳ họp đã thu hút được sự quan tâm của đông đảo nhân dân. Nhiều vấn đề được xem là nhạy cảm đã được nhiều đại biểu đề cập đến thông qua các buổi chất vấn thành viên của Chính phủ. Trách nhiệm của các đại biểu trước và sau các kỳ họp đã được các đại biểu quan tâm qua các báo cáo tổng hợp và các cuộc tiếp xúc với cử tri…

Trong Dự thảo sửa đổi Hiến pháp (DTSĐHP) năm 1992  lần này nhiệm vụ của QH được cụ thể hóa, đặc biệt trong đó có nhiệm vụ: “Lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn” (Điều 75, khoản 8 “Nhiệm vụ của QH”).

Tuy nhiên trong đợt chỉnh sửa HP lần này, nguyện vọng chung của cử tri là muốn nâng cao hơn nữa vai trò của QH. Muốn vậy, HP cần tiếp tục chỉnh sửa theo hướng cụ thể và bảo đảm để QH có thực quyền hơn, có thể hoàn thành được trọng trách của mình. Xin được nêu một số kiến nghị:

- Về chức năng lập hiến… Có người cho rằng “lập hiến là quyền của toàn dân, lập pháp là quyền của QH”… Thiết nghĩ, quy định như thế nào là quyền của mỗi quốc gia, dân tộc. Trong DTSĐHP năm 1992 (ghi ở Điều 75.1) quy định QH “Làm Hiến pháp và sửa đổi Hiến pháp; làm luật và sửa đổi luật”. Quy định này là sự kế thừa các Hiến pháp cũ. Tuy nhiên, làm HP và làm luật có tầm quan trọng khác nhau, quy trình khác nhau. Làm HP cần có sự tham gia rộng rãi của nhân dân. Hiện nay, QH ta đang lấy ý kiến rộng rãi của toàn dân là một ví dụ. Bởi vậy, đề nghị cần có một khoản bổ sung thuộc Điều 75 về quy trình  “sửa HP”. 

- Về đại biểu QH, để QH có thể đóng vai trò là cơ quan giám sát tối cao một cách khách quan (trước hết đối với Chính phủ), cần xem lại: Có hay không nên để tất cả các thành viên của Chính phủ tham gia QH, hay chỉ nên để một số thành viên nào đó tham gia là đủ. Những thành viên thuộc các bộ liên quan trực tiếp đến lĩnh vực kinh tế, tài chính, ngân hàng thì không nên tham gia QH.

Để nâng cao “tầm” của QH, ngoài quy định tại Điều 84, khoản 1, "đại biểu Quốc hội là người đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân cả nước và của nhân dân ở đơn vị bầu đại biểu”, cần có quy định thêm đối với đại biểu về trình độ học vấn nhất định. Nếu tăng thêm được các nhà chuyên môn (chuyên gia) trong thành phần đại biểu thì uy tín của QH sẽ được nâng cao hơn, vai trò của QH chắc chắn được cải thiện đáng kể.

Liên quan đến đại biểu QH, xuất phát từ thực tế tôi xin đề nghị tăng số đại biểu chuyên trách, hoạt động thường xuyên phục vụ cho QH và Ủy ban Thường vụ QH.

- Về kinh phí cho hoạt động của các đại biểu (ghi ở Điều 87.3) DTSĐHP năm 1992 ghi: “Nhà nước bảo đảm kinh phí hoạt động của đại biểu Quốc hội”. Ở nước ngoài, có quốc gia các nghị sĩ có văn phòng riêng (có cán bộ và tài chính do nhà nước bảo đảm) giúp việc cho nghị sĩ. Điều này giúp cho các nghị sĩ có tiếng nói có chất lượng, có “trọng lượng” hơn so với suy nghĩ của một cá nhân. Nước ta còn nghèo, tuy nhiên vẫn có thể bảo đảm điều kiện làm việc cho các đại biểu QH một cách khiêm tốn. Xin đề nghị mỗi đại biểu QH có một hoặc hai người giúp việc (do đại biểu lựa chọn, theo quy định của QH) hưởng chế độ của nhà nước.

- Về kỳ họp của QH, hiện nay QH họp hai lần trong một năm, mỗi kỳ họp  kéo dài khoảng một tháng. Như vậy là quá “thưa” về tần suất và quá dài về thời gian họp (nhất là đối với đại biểu kiêm nhiệm). Trong tình hình chính trị, kinh tế, xã hội hiện nay diễn biến nhanh chóng, tần suất họp như vậy e rằng QH không có điều kiện cập nhật được diễn biến tình hình để có giải pháp ứng phó. Tình trạng này dẫn đến Chính phủ phải xử lý tất cả theo quan điểm của mình. Bởi vậy, xin đề nghị một năm QH họp bốn kỳ (mỗi quý một kỳ), mỗi kỳ họp hai tuần. Như vậy trên thực tế, đại biểu vẫn chỉ mất hai tháng họp như trước đây.

-  Về một vài điểm nhỏ khác, xin kiến nghị: Ngôn ngữ diễn đạt Điều 87.3 chưa rõ ràng. DTSĐHP năm 1992 ghi:  QH … “phê chuẩn quyết toán ngân sách Trung ương; xem xét báo cáo tổng hợp dự toán và quyết toán ngân sách Nhà nước”. Tuy khái niệm phê chuẩn đã bao hàm quyền có phê chuẩn hay không phê chuẩn, song vẫn còn mang tính thủ tục hơn là quyền quyết định của QH. Bởi vậy xin kiến nghị viết như sau: QH… “Quyết định việc (có hay không phê chuẩn) phê chuẩn quyết toán ngân sách Trung ương”.  Khái niệm xem xét (trong mệnh đề  “xem xét báo cáo tổng hợp dự toán và quyết toán ngân sách Nhà nước”) ở đây cũng không rõ nghĩa: Xem xét để biết hay để quyết định (có thông qua hay không thông qua)? Bởi vậy, xin kiến nghị viết như sau: QH “quyết định (có hay không thông qua) việc thông qua báo cáo tổng hợp dự toán và quyết toán ngân sách Nhà nước”.

- Về nhiệm vụ của đại biểu QH, xin kiến nghị bỏ khoản 3, Điều 84: “Đại biểu Quốc hội phổ biến và vận động nhân dân thực hiện Hiến pháp và pháp luật”. Vì nhiệm vụ này không phải là nhiệm vụ đặc trưng, nhiệm vụ riêng của đại biểu QH.

ĐỨC THÀNH