Bài 4: Lộ trình còn nhiều gập ghềnh

(tiếp theo và hết)

Thực hiện thành công mô hình nông thôn mới theo Bộ tiêu chí Quốc gia, quy định tại Quyết định 491/QĐ-TTg ngày 16-4-2009 của Thủ tướng Chính phủ, chắc chắn sẽ tạo nên bước chuyển đổi về chất trong đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường của người dân khu vực nông thôn. Tuy nhiên, lộ trình nhiều mới mẻ này vẫn đang gặp rất nhiều gian nan, gập ghềnh...

Điểm xuất phát quá thấp

Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, thực trạng của nông thôn nước ta hiện vẫn bộc lộ nhiều tồn tại, yếu kém, đặc biệt là “điểm xuất phát” quá thấp. Xin lấy dẫn chứng từ Hà Nội, là trung tâm chính trị - kinh tế - văn hóa - xã hội của cả nước. Mục tiêu cụ thể của đề án xây dựng nông thôn mới của thành phố Hà Nội giai đoạn 2010-2015 là phấn đấu thực hiện từ 35 đến 40% số xã đạt chuẩn. Giai đoạn 2016-2020 phấn đấu có thêm 40 đến 45% số xã đạt chuẩn và đến năm 2030 tất cả 401 xã trên địa bàn sẽ đạt chuẩn nông thôn mới. Tuy nhiên, trên thực tế, xem xét, đối chiếu với bộ 19 tiêu chí quốc gia thì nông thôn Hà Nội (chiếm tỷ lệ lớn từ Hà Tây cũ sáp nhập vào) mới có duy nhất một tiêu chí đạt chuẩn, đó là hệ thống an ninh trật tự xã hội được giữ vững. Có 8 trên 19 tiêu chí ở mức dưới 50% so với yêu cầu, có tới 81,3% số xã chưa có quy hoạch phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội - môi trường.

Hệ thống kênh mương thủy lợi nội đồng ở xã An Bồi, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình đã được kiên cố hóa.

Ở tầm vĩ mô, phát triển tự phát và thiếu quy hoạch là thực trạng chung tại hầu hết các tỉnh, thành phố. Qua khảo sát, tới nay cả nước mới chỉ có khoảng 23% xã có quy hoạch dân cư nông thôn nhưng chất lượng quy hoạch chưa cao, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nhiều nơi còn lạc hậu, không đáp ứng yêu cầu phát triển CNH-HĐH nông nghiệp - nông thôn, kinh tế phát triển chậm, thiếu bền vững; giá trị nông nghiệp tăng trưởng chậm lại do giảm đầu tư và giảm diện tích đất canh tác; đời sống của cư dân nông thôn tuy được cải thiện nhưng vẫn còn ở mức thấp, chênh lệch giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng ngày càng lớn… Những mặt yếu kém đó đang thực sự là lực cản cho việc xây dựng nông thôn mới, thực hiện các mục tiêu CNH-HĐH và sự phát triển bền vững của cả nước.

Theo Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, phấn đấu đến năm 2020 sẽ có hơn 50% số xã đạt chuẩn, cơ bản xây dựng kết cấu hạ tầng theo chuẩn nông thôn mới, tăng thu nhập của người dân lên gấp 2,5 lần hiện nay, tỷ lệ hộ nghèo dưới 3%. Còn mục tiêu gần hơn, tức là đến năm 2015 phấn đấu có 100% số xã quy hoạch xong, xây dựng 20% số xã đạt tiêu chuẩn nông thôn mới, thu nhập của dân cư nông thôn tăng gấp 1,2 lần trở lên so với hiện nay, giảm tỷ lệ hộ nghèo còn dưới 8% (theo chuẩn năm 2007).

Vốn đầu tư cho chương trình rất lớn

Thực hiện Chỉ thị của Ban Bí thư, trước khi triển khai trong cả nước, đầu năm 2009 có 11 tỉnh, thành phố gồm: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Điện Biên, , Hà Tĩnh, Quảng Nam, Lâm Đồng, Bình Phước, Trà Vinh, Kiên Giang và Nam Định được chọn làm thí điểm xây dựng mô hình nông thôn mới cấp xã. Tại hội nghị đánh giá kết quả sau một năm thực hiện đề án ở 11 xã điểm vừa qua, đồng chí  Hồ Xuân Hùng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy viên Ban chỉ đạo Chương trình xây dựng nông thôn mới Trung ương, Tổ trưởng Tổ giúp việc của Ban chỉ đạo cho rằng: Sau một năm thực hiện đề án, một trong những yếu tố tiên phong là cải tạo, phát triển hệ thống hạ tầng cho các địa phương đã được thực hiện khá nghiêm túc. Các cấp ngành và bà con ngày càng quan tâm hơn đến việc thúc đẩy sản xuất, nâng cao thu nhập. Tư duy và cách làm mới linh hoạt, năng động hơn, nhiều hộ dám thử nghiệm áp dụng phương pháp sản xuất hiện đại để bứt phá... Tuy nhiên, một số địa phương chưa có quy hoạch phát triển chi tiết và công việc này đến nay vẫn triển khai rất chậm. Việc đầu tư cho sản xuất còn nhiều hạn chế: Sản xuất quy mô nhỏ, manh mún; chính sách khuyến khích chưa rõ, chưa thỏa đáng...

Có một thực tế, nguồn tài chính phục vụ chương trình xây dựng nông thôn mới rất lớn. Qua khảo sát tại 11 xã điểm và một số đại diện cho các vùng kinh tế - văn hóa khác nhau cho thấy, để thực hiện đủ 19 tiêu chí nông thôn mới thì cần tổng nhu cầu vốn bình quân cho một xã khoảng 153,6 tỷ đồng. Trong đó, cộng đồng dân cư trực tiếp bỏ công sức, tiền của để phát triển sản xuất, chỉnh trang nơi ăn ở và đóng góp vào xây dựng cơ sở hạ tầng công cộng chiếm khoảng 10%, vốn tín dụng chiếm khoảng 30%, vốn từ doanh nghiệp và HTX chiếm khoảng 20%, vốn ngân sách và có nguồn gốc từ ngân sách (Trung ương và địa phương) khoảng 40%. Với mục tiêu hoàn thành 50% số xã nông thôn mới, đồng thời số xã còn lại tiếp tục hỗ trợ theo các chính sách hiện hành thì tổng nhu cầu vốn ước tính là 1.460.000 tỷ đồng, bao gồm vốn từ cộng đồng là 146.000 tỷ đồng, vốn tín dụng 438.000 tỷ đồng, vốn doanh nghiệp và HTX 292.000 tỷ đồng và vốn ngân sách là 584.000 tỷ đồng.

Để hoàn thành mục tiêu chương trình, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã đề nghị Chính

phủ tạo điều kiện tăng nguồn cung cấp tín dụng thương mại và tín dụng ưu đãi, cải tiến quy trình cho doanh nghiệp và nông dân vay vốn để sản xuất kinh doanh, xây dựng nhà ở, xây dựng hạ tầng công cộng nông thôn. Đồng thời, tiếp tục rà soát loại bỏ các khoản thu bất hợp lý của dân, quản lý chặt chẽ các khoản thu; giảm thuế thu nhập doanh nghiệp cho các doanh nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản, doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nông thôn; để lại cho ngân sách xã toàn bộ thuế môn bài, từ 70 đến 100% tiền thu từ việc giao đất nông nghiệp, một phần thuế thu nhập doanh nghiệp đóng trên địa bàn… Tất cả những giải pháp tài chính này nhằm giảm áp lực đóng góp của dân, tăng thêm nguồn lực tài chính để các địa phương thực hiện thành công mô hình nông thôn mới.

Bài và ảnh: Thọ Hùng Liên Sơn