Đến làng Hoành Đồn, xã Hải Đường, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định, chúng tôi thực sự ngỡ ngàng trước quy hoạch làng xã đầy tính khoa học và môi trường sống xanh trong, sạch sẽ, nếp sống văn minh mà hiếm có ngôi làng nào ở đồng bằng Bắc Bộ có được. Nguyên nhân cơ bản nhất vẫn là do ý thức của con người nơi đây. Liệu Hoành Đồn có phải là mô hình chuẩn của nông thôn mới. Để nhân rộng mô hình này cần phải làm những gì?

Từ một làng "điểm"

Làng Hoành Đồn cách trung tâm thành phố Nam Định khoảng 30 km, nằm trong lòng của vựa lúa nổi tiếng Hải Hậu. Chúng tôi được chiêm ngưỡng một bức tranh làng quê thanh bình với gam màu chủ đạo là màu xanh. Con kênh xanh uốn mình sóng đôi với con đường đổ bê tông xinh xắn đi vào xã. Hàng cau xanh, thân thẳng tắp, dọc đường. Phía sau là cánh đồng xanh ngút tầm mắt.

Đồng chí Nguyễn Trung Dũng, Chủ tịch xã Hải Đường nói đầy tự hào: “Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn dự tính sẽ chọn 10 xã, làng làm điểm để xây dựng nông thôn mới. Nhưng hiện nay mới chọn được 3 điểm, trong đó có làng Hoành Đồn của chúng tôi”.

Mô hình nhà-sân-ao-vườn mang tính sinh thái cao ở làng Hoành Đồn.

Quả thật, Hoành Đồn rất xứng với mô hình làng kiểu mẫu, ít nhất là về quy hoạch và môi trường. Làng được quy hoạch như bàn cờ. Đường vào làng (được gọi là đường hoành) gồm hai đường chính chạy song song theo trục Đông-Tây dài 960 mét, tính cả phần lề đường rộng hơn 5m, trải bê tông, xe ô tô có thể ra vào tương đối thoải mái. Cắt ngang hai đường chính là 13 ngõ (dân ở đây gọi là dong hay đường tung) rộng 2,5 mét, theo hướng Bắc-Nam. Ngạc nhiên hơn là mỗi ngõ ngang cách nhau đúng 60 mét, được đánh số từ ngõ 1 tới ngõ 13. Tại các ngõ đều có đèn thắp sáng trước cổng mỗi nhà và do hộ gia đình tự quản lý. Làng quy định phải sau 10 giờ đêm mới được tắt đèn ngõ, xóm, còn những ngày lễ, Tết thì bật hết đêm.

Các hộ trong làng đều làm nhà theo hướng Nam trên những khoảnh đất vuông vắn diện tích na ná nhau. Hầu hết theo mô hình trước nhà là sân, trước sân là ao cá và vườn, chuồng trại chăn nuôi nằm bên cạnh.

Ngạc nhiên ở chỗ, đây là một ngôi làng đã có hơn trăm tuổi. Nghĩa là quy hoạch rất khoa học này đã có từ xưa. Theo lời của những người già trong làng kể lại thì làng Hoành Đồn xưa kia là một bãi đất nổi do phù sa bồi đắp. Người dân đã khai hoang, lập nên xóm Đồn. Không ai biết rõ tác giả của quy hoạch làng hiện nay là ai, nhưng hẳn trong đó phải có người rất giỏi địa lý mới chọn được vùng đất cao ráo, sát bờ sông, khí đất hiền hòa, mát mẻ làm nơi cư ngụ.

Năm 2007, cấp trên “rót” 290 triệu đồng cho làng Hoành Đồn để bê tông hóa đường làng, ngõ xóm cho thêm đẹp. Bản đồ quy hoạch của làng được thể hiện lại trên giấy tỷ lệ 1/2000, treo ở nhà văn hóa của làng, thể hiện rõ khu vực đất trồng lúa, trồng cam, trồng cau, đền, đình làng, khu dân cư, nhà văn hóa, sân vận động…

Càng đi sâu vào làng Hoành Đồn, chúng tôi càng cảm nhận được sự khác biệt của môi trường sống ở đây so với các vùng nông thôn khác. Dễ nhận thấy nhất là sự sạch sẽ. Các đường ngõ, xóm đều được bê tông hóa, được quét rất sạch. Lạ ở chỗ hệ thống cống rãnh dọc theo các ngõ có nước rất trong, thậm chí có cá con bơi tung tăng. Lý do là hệ thống nước thải đã được xử lý ở từng gia đình, đồng thời người dân nơi đây lợi dụng thủy triều để lấy nước từ sông vào kênh rồi dẫn vào từng cống rãnh trong làng, pha loãng nước thải bẩn. Cùng với đó, họ còn thả bèo tây vào cống để làm trong nước, tránh mùi hôi.

Ý thức của người dân quyết định

Đồng chí Nguyễn Văn Dương, Chủ nhiệm Hợp tác xã nông nghiệp Vũ Đệ, thuộc làng Hoành Đồn cho biết, cộng đồng dân cư nơi đây đã đề ra quy chế đảm bảo vệ sinh môi trường, buộc tất cả các hộ phải cam kết thực hiện. Làng khoán việc vệ sinh ngõ xóm cho từng hộ gia đình. Đoạn đường làng, ngõ xóm nào bẩn lập tức hộ dân chịu trách nhiệm đoạn ngõ ấy sẽ bị phê bình. Hằng ngày, các cháu thiếu nhi đi học về đều hăng hái theo ông bà, cha mẹ ra quét dọn ngõ xóm, giữ vệ sinh cổng nhà. Rác thải được các hộ xử lý tại gia đình.

Ngõ xóm ở làng Hoành Đồn luôn sạch đẹp.

Dẫn chúng tôi đi xem khu xử lý rác thải sau nhà, bà Phạm Thị Luy, một người dân cho biết, rác thải hữu cơ, vô cơ được phân loại riêng để xử lý. Rác thải hữu cơ, các loại phân được đem ủ để bón ruộng, vườn. Rác thải vô cơ được chứa trong những cái bể xi-măng, cái gì đốt được thì đốt, còn lại đem bán phế liệu hoặc tận dụng. Việc xử lý tại nhà này sẽ tránh phải tập trung một khối lượng lớn rác thải của cả làng vào một địa điểm như nhiều nơi vẫn làm, gây ô nhiễm môi trường. Xã đang kiến nghị được hỗ trợ kinh phí để người dân hoàn thiện hệ thống bể chứa rác. Mỗi bể chỉ tốn khoảng 200.000 đồng mà hiệu quả về mặt môi trường lại rất cao.

Đáng nói là thu nhập của người dân Hoành Đồn chỉ ở mức trung bình so với nhiều làng quê của Nam Định. Thu nhập lớn nhất nhờ cây cau. Truyền thống hiếu học của làng Hoành Đồn chưa thể sánh được với một số ngôi làng nổi tiếng ở Bắc Bộ và Trung Bộ, mặc dù hiện trong làng có 70-80% số hộ có người có trình độ trung cấp trở lên.

Yếu tố quyết định thành công trong việc tạo ra môi trường sống trong lành, văn minh chính là sự quan tâm của chính quyền và ý thức của từng người dân.

Nói không quá rằng giữ môi trường vệ sinh đã trở thành niềm tự hào của người dân nơi đây. Trong đó, yếu tố cộng đồng, làng xã đóng một vai trò quan trọng. Làng Hoành Đồn có một đặc điểm là chỉ có một số thanh niên đi học, không có sự biến động lớn về di cư lao động đi làm ăn thời vụ ở các thành phố. Có lẽ vì thế, người dân nơi đây vẫn giữ được “nét quê”, giữ vững được bản sắc cộng đồng, sự thân thiết của “tình làng, nghĩa xóm”. Đây là nền tảng đoàn kết để thực hiện thành công nếp sống văn minh. Như vậy, rõ ràng để người dân làm giàu trên chính quê hương mình là hướng đi đúng. Nó sẽ giải quyết được nhiều vấn đề, trong đó có nếp sống, môi trường.

Không chỉ có nếp sống văn minh, an ninh tại làng Hoành Đồn cũng rất tốt. Từ xưa tới nay chưa có trường hợp nào nghiện ma túy, không có tệ trộm cắp vặt. Những buồng cau trĩu quả rất đắt tiền ở ngay ngoài ngõ nhưng chẳng bị mất bao giờ.

Một thi sĩ chân quê do yêu mến cảnh làng Hoành Đồn đã viết mấy câu thơ mộc mạc rằng:

“Thật đây không phải tiếng đồn

Vườn, chuồng, ao cá, nhà thôn ngói hồng

Nơi đây tiên cảnh nhà nông

Sạch nhà, sạch cả ngõ dong, đường làng”

Rời Hoành Đồn, chúng tôi tới một số địa phương khác của Nam Định như xã Xuân Kiên, xã Xuân Tiến, xã Xuân Bắc... Đáng tiếc là có sự khác biệt rất rõ ràng, mặc dù điều kiện tự nhiên của những nơi này gần giống nhau. Khác với Hoành Đồn, xã Xuân Tiến đang bị ô nhiễm nặng nề do làm nghề cơ khí, do rác thải, không khí, phóng xạ khiến tuổi thọ bình quân của người dân ở đây chỉ là 50 tuổi. Đây chính là hậu quả của việc phát triển thiếu quy hoạch, chính quyền chưa quan tâm đúng mức, ý thức người dân kém.

Bài 4: Vốn đầu tư và Liên kết 5 nhà

Bài và ảnh: ĐỖ PHÚ THỌ-HỒ QUANG PHƯƠNG