QĐND - Ngày 12-12-2015, tại Pa-ri, sau 13 ngày đàm phán căng thẳng, Hội nghị lần thứ 21 Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP21) đã thông qua Thỏa thuận Pa-ri với sự đồng thuận của 195 nước thành viên. Thỏa thuận Pa-ri đánh dấu bước ngoặt lịch sử trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu kéo dài gần 30 năm nhằm tìm kiếm giải pháp chung hạn chế khí thải gây hiệu ứng nhà kính, mở ra hy vọng mới cho hàng tỷ người trên hành tinh...

Bài 1: “Hành trình” từ Cô-pen-ha-ghen tới Pa-ri

Sau tiếng gõ búa của Chủ tịch COP21-Ngoại trưởng Pháp L.Pha-bi-uýt (Laurent Fabius), thông báo hội nghị đã thông qua Thỏa thuận khí hậu là những tràng vỗ tay kéo dài, những cái siết tay rất chặt cùng những giọt nước mắt lăn trên gương mặt xúc động của nhiều nhà đàm phán...

Chặng đường chông gai

Gần 30 năm trước, giới khoa học đã cảnh báo nguy cơ Trái Đất ấm dần lên. Năm 1988, LHQ thành lập một ủy ban quốc tế bao gồm các chuyên gia uy tín điều tra hiện tượng này. Hai năm sau, ủy ban báo cáo tình trạng khí thải nhà kính từ các hoạt động của con người như đốt nhiên liệu hóa thạch đang tăng nhanh, khiến bề mặt Trái Đất nóng lên, ảnh hưởng tiêu cực đến hệ thống khí hậu của hành tinh. Năm 1992, LHQ tổ chức “Hội nghị thượng đỉnh trái đất” ở Ri-ô Đề Gian-nây-rô (Bra-xin), lập Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu (CNFCCC), mở đường cho việc đàm phán các hiệp ước quốc tế hạn chế khí thải nhà kính. Năm 1995, hội nghị biến đổi khí hậu LHQ đầu tiên (COP1) được tổ chức tại Béc-lin (Đức). Tuy nhiên, ở thời điểm đó, các bằng chứng khoa học về sự thay đổi của khí hậu vẫn còn mới mẻ và ít ỏi, dù tình trạng khí thải nhà kính gia tăng trong bầu khí quyển là khá rõ ràng.

Tổng thống Pháp Ph.Ô-lăng-đơ (phải), Ngoại trưởng Pháp-Chủ tịch Hội nghị COP21 L.Pha-bi-uýt, Thư ký điều hành Công ước khung LHQ về biến đổi khí hậu C.Phi-ghê-rết và Tổng thư ký LHQ Ban Ki-mun vui mừng sau cuộc họp cuối cùng của COP21 ngày 12-12. Ảnh: AP

Các nhà khoa học quốc tế xác định việc đốt nhiên liệu hóa thạch như than, dầu và khí đốt là nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng này. Do đó, năm 1997, các nước nhóm họp ở Kyoto (Nhật Bản) để tìm giải pháp. Sau hai tuần đàm phán, hội nghị vẫn bế tắc. Nhiều nhà lãnh đạo lo ngại nền kinh tế đất nước họ sẽ sụp đổ nếu không có năng lượng từ nhiên liệu hóa thạch.

Cuối cùng, sau những cuộc đàm phán đầy căng thẳng, Nghị định thư Kyoto ra đời, đặt khung thời gian 2008-2012 để các nước công nghiệp giảm lượng khí thải nhà kính khoảng 5,2% so với mức của thập niên 1990. Tuy nhiên, các nền kinh tế đang phát triển không phải thực hiện nghĩa vụ này. Phó tổng thống Mỹ An Go (Al Gore) khẳng định các nước đang phát triển có quyền phát triển kinh tế, giảm đói nghèo.

Các nước phát triển có 10 năm để chuẩn bị cho nhiệm vụ giảm khí thải nhà kính. Nhưng Quốc hội Mỹ từ chối phê chuẩn Nghị định thư Kyoto. Tổng thống Mỹ G.Bu-sơ (George W.Bush) tuyên bố thỏa thuận này là thiếu công bằng. Và trong 10 năm đó, nền kinh tế Trung Quốc phát triển vũ bão, xả lượng khí thải nhà kính khổng lồ. Năm 2006, Trung Quốc chính thức vượt qua Mỹ để trở thành quốc gia xả khí thải lớn nhất thế giới.

Rất nhiều nước phát triển sau đó tuyên bố tách ra khỏi Nghị định thư Kyoto hoặc phớt lờ cam kết giảm khí thải nhà kính. Nghị định thư Kyoto tỏ ra hoàn toàn vô tác dụng bởi nó không tính đến yếu tố chính trị trong nước của các quốc gia. Đã nhiều lần, các nhà đàm phán quốc tế gặp nhau tại các hội nghị COP hàng năm của LHQ với hy vọng đạt được một thỏa thuận nhưng đã phải ra về trong thất vọng. Năm 2009, các nước nhóm họp ở Cô-pen-ha-ghen (Đan Mạch) với mục tiêu tìm kiếm một thỏa thuận mới thay thế Nghị định thư Kyoto. Nhưng đó là một thất bại thảm hại và đáng xấu hổ của cộng đồng quốc tế. Các nước giàu vẫn lo ngại nguy cơ kinh tế suy yếu. Các nước đang phát triển muốn tiếp tục xả khí thải để thúc đẩy nền kinh tế. Thông điệp của phe các nước đang phát triển, dẫn đầu là Trung Quốc và Ấn Độ, là "các nước phát triển đã xả khí thải suốt 300 năm qua, giờ là lúc họ phải chi tiền cứu khí hậu Trái Đất". Và tất nhiên, Cô-pen-ha-ghen - khi đó là hội nghị về khí hậu lớn nhất trong lịch sử, chẳng đạt được điều gì.

Tại hội nghị COP17 ở Đơ-ben (Durban, Nam Phi) năm 2011, các nhà lãnh đạo thế giới thêm một lần nữa lại bỏ lỡ cơ hội, không thể đạt được một thỏa thuận thay thế Nghị định thư Kyoto, trong khi những tác động của biến đối khí hậu đã chạm ngưỡng không thể đảo ngược.

Tuy nhiên, COP15 tại Cô-pen-ha-ghen mới là hội nghị để lại vị đắng khó quên với các nhà đàm phán và phần nào làm nhụt chí những ai phấn đấu vì một môi trường sống bền vững. Kể từ đó đến nay, thế giới đã phải mất 6 năm để nghiền ngẫm bài học từ thất bại của hội nghị Cô-pen-ha-ghen.

Nhưng cũng chính sự sụp đổ của hội nghị Cô-pen-ha-ghen đã kích thích một tư duy mới. Các quan chức quốc tế hiểu ra rằng không thể ép các nền kinh tế lớn phải làm những việc họ không muốn làm. Một chiến lược mới được đưa ra. Đó là các chính phủ tự nguyện đề ra mục tiêu giảm khí thải theo tính toán phù hợp với nhu cầu của nước mình. Và không chỉ các nước phát triển, cả các nước đang phát triển cũng phải cắt giảm khí thải. Một yếu tố nữa giúp đem lại sự thành công cho hội nghị Pa-ri là các nền kinh tế đang phát triển lớn như Trung Quốc và Ấn Độ, phải nếm trải hậu quả môi trường của chiến lược phát triển kinh tế mù quáng, rốt cuộc, đã chấp nhận tham gia xây dựng một thỏa thuận chống biến đổi khí hậu ở Pa-ri.

Nỗ lực không mệt mỏi trên bàn đàm phán

Được bắt đầu sớm hơn một ngày và kết thúc muộn hơn một ngày so với lịch trình (từ ngày 30-11 đến ngày 12-12-2015), để đạt được Thỏa thuận lịch sử, 195 nước tham dự COP21 đã vượt qua chặng đường đầy khó khăn, thách thức. Gần hai tuần đàm phán đầy căng thẳng với các phiên họp kín kéo dài suốt đêm, cùng những cuộc tranh luận trong hành lang hội nghị cũng nóng bỏng, gay cấn và quyết liệt như tại phiên họp toàn thể. Nhiều điểm đã đạt được nhất trí và ghi nhận trong các phiên bản dự thảo của thỏa thuận vẫn có thể bị xem xét lại và chỉnh sửa trong các phiên bản tiếp theo. Chính những diễn biến này đã khiến khả năng thành công của hội nghị luôn là một ẩn số cho đến phút chót của ngày đàm phán cuối cùng.

Các chủ đề gây bất đồng lớn tại COP21 là mục tiêu hạn chế mức tăng nhiệt độ của Trái Đất, sự đóng góp tài chính và chia sẻ những nỗ lực cắt giảm khí phát thải giữa các nước phát triển và các nước đang phát triển. Một trong những vấn đề gây chia rẽ khác là cách hiểu khái niệm “trách nhiệm chung nhưng có sự khác biệt” được ghi trong thỏa thuận. Ngoài ra, các nước đang phát triển cũng kiên quyết không để việc cắt giảm phát thải ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế, vì theo họ như vậy sẽ là không công bằng với các nước đi sau. Trong khi đó, các nước phát triển muốn các nước mới nổi cũng phải tham gia đóng góp tài chính. Bên cạnh đó, hình thức hỗ trợ tài chính, cách thức phân chia vốn cho dự án thích ứng với biến đổi khí hậu và cắt giảm phát thải cũng là những vấn đề gây tranh cãi.

Những bế tắc không được tháo gỡ trong vấn đề tài chính đã khiến Tổng thư ký LHQ Ban Ki-mun (Ban Ki-moon) hơn một lần phải kêu gọi sự thỏa hiệp và sự tham gia của các bên trên tinh thần xây dựng để đạt được đồng thuận.

Cuối cùng, sau 13 ngày đàm phán, Thỏa thuận Pa-ri lịch sử về biến đổi khí hậu đã được đại diện 195 nước tham dự COP21 thông qua. Sau đó, thỏa thuận này sẽ được gửi đến LHQ và được để ngỏ 1 năm. Vào ngày 22-4-2016, ngày Mẹ của Trái Đất, thỏa thuận sẽ được chính thức ký kết.

Một thỏa thuận “mang tính đột phá” đạt được tại Pa-ri cho thấy các nước đã biết hợp sức để tạo ra một khuôn khổ chung đưa thế giới phát triển đúng hướng một cách bền vững. Một cuộc chiến khó khăn đã giành thắng lợi tại Pa-ri. Tuy nhiên, cuộc chiến còn tiếp tục, bởi vì cần phải xây dựng và triển khai các chính sách nhằm thực hiện các mục tiêu được ghi trong thỏa thuận và có thể đi xa hơn các mục tiêu đó.

Như thế, vẫn còn rất nhiều thử thách ở trước mắt.

Hôm 14-12, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố nghiên cứu cho rằng, thế giới sẽ cần phải chi 16,5 nghìn tỷ USD trong vòng 15 năm tới để thực hiện thành công các mục tiêu khổng lồ chống biến đổi khí hậu vừa đạt được tại COP21. Điều đó cho thấy, vấn đề chia sẻ gánh nặng tài chính vẫn luôn là câu hỏi mở.

Đã gần 30 năm trôi qua, nhưng cuộc chiến chống biến đổi khí hậu toàn cầu vẫn chỉ mới ở giai đoạn bắt đầu.

HOA HUYỀN-NGỌC HÀ

Bài 2: Muốn tồn tại, châu Á phải đi đầu.