Tôn trọng, bảo đảm tính đặc thù của cơ quan tư pháp trong Quân đội là yêu cầu khách quan

Xung quanh vấn đề này, phóng viên Báo QĐND có cuộc trao đổi với Đại tướng, Anh hùng LLVT nhân dân Phạm Văn Trà, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Phó bí thư Đảng ủy Quân sự Trung ương (nay là Quân ủy Trung ương), nguyên Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.

Đại tướng Phạm Văn Trà.

Phóng viên (PV): Thưa đồng chí, có ý kiến cho rằng đây chỉ là sự điều chỉnh về kỹ thuật lập pháp. Theo đồng chí, bản chất của vấn đề đặt ra trong dự thảo luật lần này là gì?

Đại tướng Phạm Văn Trà: Theo tôi, đây không chỉ là sự điều chỉnh kỹ thuật về phân định thẩm quyền điều tra mà liên quan trực tiếp đến vị trí pháp lý, vai trò tố tụng của cơ quan điều tra trong QĐND và tính đặc thù của hoạt động điều tra hình sự trong Quân đội.

Theo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành, cơ quan điều tra trong QĐND là cơ quan tiến hành tố tụng độc lập, có thẩm quyền điều tra các vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự. Hoạt động của cơ quan này gắn với yêu cầu quản lý quân nhân, giữ nghiêm kỷ luật Quân đội, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và thực hiện nhiệm vụ quốc phòng.

Nếu thu hẹp vai trò của cơ quan điều tra trong QĐND thành cơ quan phối hợp, chỉ thực hiện một số hoạt động điều tra theo yêu cầu của cơ quan khác, thì thực chất là thay đổi vị trí pháp lý và vai trò tố tụng của một thiết chế đã được pháp luật quy định và thực tiễn kiểm nghiệm ổn định trong 80 năm qua. Vì vậy, việc phân định thẩm quyền điều tra đối với các vụ án liên quan đến quân nhân cần được cân nhắc rất kỹ để không làm suy giảm vai trò chủ trì tố tụng của cơ quan điều tra trong QĐND.

PV: Đặc thù quân sự, quốc phòng đặt ra yêu cầu gì đối với hoạt động điều tra hình sự trong Quân đội, thưa đồng chí?

Đại tướng Phạm Văn Trà: QĐND là lực lượng vũ trang cách mạng, thực hiện 3 chức năng: Đội quân chiến đấu, đội quân công tác và đội quân lao động sản xuất. Hoạt động quân sự diễn ra trong nhiều môi trường đặc thù gắn với nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, bảo vệ chủ quyền và thực hiện các nhiệm vụ quốc phòng.

Đặc thù của hoạt động điều tra trong QĐND không nằm ở địa điểm xảy ra vụ án mà ở bản chất của các quan hệ quân sự. Nhiều vụ án tuy xảy ra ngoài doanh trại có liên quan đến mệnh lệnh, nhiệm vụ được giao, quan hệ chỉ huy, chế độ quản lý quân nhân, quản lý vũ khí, trang bị, tài liệu, bí mật nhà nước trong lĩnh vực quốc phòng và các quy định của điều lệnh, điều lệ khi những yếu tố đó liên quan đến việc giải quyết vụ án.

Đó là những vấn đề mà cơ quan điều tra trong QĐND có điều kiện nhận diện, đánh giá đầy đủ hơn nhờ sự am hiểu tổ chức, hoạt động và cơ chế quản lý quân sự. Đặc biệt, yêu cầu đó không chỉ đặt ra trong thời bình mà càng trở nên cấp thiết trong thời chiến, khi Quân đội thực hiện nhiệm vụ chiến đấu, bảo vệ Tổ quốc trong những điều kiện đặc biệt, khẩn trương và phức tạp. Hoàn cảnh ấy, chỉ cơ quan điều tra trong QĐND mới có đủ điều kiện để nắm chắc ý định tác chiến, bối cảnh thực hiện nhiệm vụ, mối quan hệ lãnh đạo, chỉ huy, chấp hành mệnh lệnh, quản lý quân nhân, vũ khí, trang bị, tài liệu và bí mật quân sự; từ đó tiến hành hoạt động điều tra khách quan, toàn diện, đúng pháp luật nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu quân sự, quốc phòng và không ảnh hưởng đến nhiệm vụ sẵn sàng chiến đấu.

Trải qua các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, chiến tranh bảo vệ Tổ quốc cũng như xây dựng Quân đội trong thời bình, tôi càng nhận thức sâu sắc rằng đây là yêu cầu khách quan đã được lịch sử kiểm nghiệm. Chính vì vậy, việc tiếp tục giữ vững vị trí pháp lý và vai trò tố tụng của cơ quan điều tra trong QĐND không chỉ xuất phát từ yêu cầu của hoạt động tố tụng hình sự, mà còn từ yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong mọi tình huống.

PV: Có ý kiến cho rằng cơ chế ủy thác điều tra đã đủ bảo đảm yêu cầu giải quyết vụ án. Đồng chí nhìn nhận vấn đề này thế nào?

Đại tướng Phạm Văn Trà: Cần phân biệt rõ giữa thẩm quyền điều tra và ủy thác điều tra. Ủy thác điều tra chỉ là cơ chế hỗ trợ thực hiện một số hoạt động tố tụng, không làm phát sinh quyền chủ trì vụ án và không thể thay thế trách nhiệm điều tra toàn diện của cơ quan có thẩm quyền.

Nếu cơ quan điều tra trong QĐND chỉ thực hiện hoạt động theo yêu cầu thì sẽ không còn điều kiện chủ động làm rõ đầy đủ bản chất vụ án, nguyên nhân, điều kiện phạm tội và những sơ hở trong quản lý quân nhân, đơn vị, vũ khí, trang bị và bí mật quân sự. Hiệu quả phòng ngừa tội phạm và kiến nghị hoàn thiện công tác quản lý vì thế cũng bị hạn chế.

Điều tra hình sự đòi hỏi tính liên tục, thống nhất và toàn diện. Nếu tách quá trình điều tra giữa hai cơ quan theo hai cơ chế khác nhau thì rất dễ phát sinh khó khăn trong đánh giá chứng cứ, xác định trách nhiệm tố tụng và xử lý các tình huống phát sinh trong quá trình giải quyết vụ án.

PV: Thưa đồng chí, giữ nguyên vị trí pháp lý và vai trò tố tụng của cơ quan điều tra trong Quân đội có mâu thuẫn với chủ trương tinh gọn tổ chức bộ máy không?

Đại tướng Phạm Văn Trà: Không hề mâu thuẫn. Tinh gọn tổ chức bộ máy nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị, nhưng không đồng nghĩa với việc cắt giảm cơ học các thiết chế tư pháp đặc thù đã được thực tiễn kiểm nghiệm.

Đối với lĩnh vực điều tra hình sự trong QĐND, việc tổ chức cơ quan điều tra phải vừa đáp ứng yêu cầu tinh gọn, vừa bảo đảm nhiệm vụ quốc phòng, giữ vững kỷ luật Quân đội và hiệu quả hoạt động tố tụng. Cơ quan điều tra trong QĐND là thiết chế đặc thù gắn với hệ cơ quan tư pháp trong Quân đội. Vì vậy, giữ nguyên vị trí pháp lý và vai trò tố tụng của cơ quan này nhằm bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của cả hệ thống cơ quan tư pháp trong Quân đội.

PV: Có ý kiến băn khoăn rằng việc giữ nguyên thẩm quyền điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND có thể dẫn đến chồng chéo với cơ quan điều tra của Công an nhân dân, thưa đồng chí?

Đại tướng Phạm Văn Trà: QĐND và Công an nhân dân đều là lực lượng vũ trang trọng yếu của Đảng, Nhà nước và nhân dân, thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự, an toàn xã hội. Vì vậy, không nên nhìn nhận đây là câu chuyện cơ quan nào “giành” thẩm quyền của cơ quan nào, mà phải đặt trong yêu cầu thiết kế pháp luật phù hợp với tính chất vụ án, đối tượng quản lý, chức năng của từng lực lượng và mục tiêu bảo đảm hiệu quả hoạt động tố tụng.

Đại tướng Phạm Văn Trà trả lời phỏng vấn phóng viên Báo Quân đội nhân dân về nội dung liên quan đến Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi). Ảnh: TRẦN HOÀNG

Đối với các vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự, nhất là vụ án liên quan đến quân nhân, cơ quan điều tra trong QĐND có điều kiện làm rõ đầy đủ bối cảnh thực hiện nhiệm vụ, trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm quản lý và các yếu tố đặc thù của hoạt động quân sự, qua đó bảo đảm giải quyết vụ án khách quan, toàn diện và đúng bản chất.

Giữ nguyên vai trò của cơ quan điều tra trong QĐND không nhằm tạo ra một “vùng riêng” trong tố tụng, mà nhằm bảo đảm mỗi vụ án được giải quyết bởi cơ quan có đủ điều kiện thực hiện đầy đủ trách nhiệm pháp lý của mình. Cơ quan điều tra trong QĐND cũng như mọi cơ quan tiến hành tố tụng khác đều chịu sự kiểm sát của Viện kiểm sát, sự xét xử của Tòa án và các cơ chế giám sát theo quy định của pháp luật.

PV: Theo đồng chí, những căn cứ lý luận và thực tiễn nào cho thấy cần tiếp tục giữ nguyên vị trí pháp lý và vai trò tố tụng của cơ quan điều tra trong QĐND?

Đại tướng Phạm Văn Trà: Có 3 căn cứ cơ bản.

Thứ nhất, Hiến pháp năm 2013 xác định quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trong tố tụng hình sự, nguyên tắc đó được cụ thể hóa bằng việc phân định thẩm quyền giữa các cơ quan điều tra, cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp, cơ quan xét xử và cơ quan thi hành án. Cơ quan điều tra trong QĐND là một bộ phận của cơ chế đó trong lĩnh vực quân sự, quốc phòng.

Thứ hai, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân và các văn bản liên quan đã thiết lập một chỉnh thể thống nhất của cơ quan tư pháp trong Quân đội. Trong chỉnh thể đó, cơ quan điều tra trong QĐND, Viện kiểm sát quân sự và Tòa án quân sự thực hiện chức năng theo nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát lẫn nhau. Việc điều chỉnh thẩm quyền điều tra nếu không được đánh giá đầy đủ sẽ ảnh hưởng đến tính đồng bộ của hệ thống pháp luật tố tụng hình sự và hiệu quả kiểm soát quyền lực trong hoạt động tố tụng hình sự.

Thứ ba, Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) vẫn tiếp tục quy định hệ thống cơ quan điều tra của Công an nhân dân và cơ quan điều tra trong QĐND, đồng thời dành một chương riêng quy định về nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan điều tra trong QĐND. Vì vậy, vấn đề không phải là có hay không có cơ quan điều tra trong QĐND, mà là phải bảo đảm cho cơ quan này có vị trí pháp lý và vai trò tố tụng tương xứng với chức năng, nhiệm vụ được giao.

Phiên xét xử của Tòa án Quân sự Quân khu 7. Ảnh minh họa: qdnd.vn

PV: Đồng chí có đề xuất gì đối với dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi)?

Đại tướng Phạm Văn Trà: Theo tôi, cần tiếp tục giữ nguyên vị trí pháp lý và vai trò tố tụng của cơ quan điều tra hình sự trong QĐND đối với các vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự như hiện nay. Những vướng mắc trong phối hợp giữa cơ quan điều tra của Công an nhân dân và cơ quan điều tra trong QĐND, nếu có, cần được giải quyết bằng việc hoàn thiện cơ chế phối hợp, không nên xử lý bằng cách thu hẹp vai trò chủ trì điều tra của cơ quan điều tra trong QĐND.

Có thể tiếp tục hoàn thiện các quy định về phối hợp trong tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, xác định thẩm quyền, chuyển vụ án, thu thập chứng cứ, bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật quân sự và ứng dụng chuyển đổi số trong hoạt động tố tụng. Tuy nhiên, nguyên tắc cần giữ vững là đối với các vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án quân sự, cơ quan điều tra trong QĐND phải có vị trí pháp lý và vai trò tố tụng tương xứng để thực hiện đầy đủ trách nhiệm điều tra theo quy định của pháp luật.

Đồng thời, việc sửa đổi các quy định về thẩm quyền điều tra cần được đánh giá tác động đầy đủ, toàn diện và khách quan. Nếu thay đổi một cơ chế đã vận hành ổn định nhiều năm thì cần có căn cứ thực tiễn rõ ràng, số liệu chứng minh đầy đủ những bất cập và đánh giá cụ thể tác động đối với hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, quản lý quân nhân, giữ nghiêm kỷ luật Quân đội và thực hiện nhiệm vụ quốc phòng.

Hoàn thiện Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) là yêu cầu cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Tuy nhiên, quá trình hoàn thiện pháp luật phải bảo đảm tính kế thừa, tính ổn định và sự thống nhất của hệ thống pháp luật; đồng thời giữ vững tính đặc thù của cơ quan tư pháp trong Quân đội, vị trí pháp lý và vai trò tố tụng của cơ quan điều tra trong QĐND. Đó không chỉ là yêu cầu của hoạt động tố tụng hình sự mà còn là yêu cầu của nhiệm vụ xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong tình hình mới.

PV: Trân trọng cảm ơn đồng chí!