Ngược dòng lịch sử, ngay từ khi mới ra đời, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra chủ trương "Vũ trang công nông". Ngày 28-3-1935, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ nhất họp tại Ma Cao (Trung Quốc) đã ra "Nghị quyết về đội tự vệ". Ngay sau đó, các đội tự vệ công nông mang tính chất là tổ chức vũ trang quần chúng đã ra đời. Sự ra đời và hoạt động của các đội tự vệ, các tổ, tiểu đội du kích cứu quốc và các đội du kích tập trung ở các căn cứ, các địa phương đã làm nòng cốt cho nhân dân khởi nghĩa từng phần, tiến tới Tổng khởi nghĩa, giành thắng lợi trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Thiếu tướng Nguyễn Duy Nguyên, Cục trưởng Cục DQTV kiểm tra công tác huấn luyện đối với dân quân biển TP Đà Nẵng. Ảnh: DUY HỒNG. 

Trong các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, chống đế quốc Mỹ và tham gia các cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc ở biên giới Tây Nam và biên giới phía Bắc, lực lượng dân quân tự về (DQTV), du kích đã không ngừng phát triển cả về số lượng và chất lượng, lập nhiều chiến công xuất sắc, góp phần to lớn vào sự nghiệp giải phóng dân tộc và bảo vệ độc lập chủ quyền của Tổ quốc.

Hiện nay, quán triệt các quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước về bảo vệ Tổ quốc, xây dựng nền quốc phòng toàn dân, thế trận chiến tranh nhân dân, kết hợp quốc phòng, an ninh với kinh tế, dưới sự chỉ đạo của Bộ Quốc phòng, Bộ Tổng tham mưu, sự lãnh đạo, chỉ đạo trực tiếp của cấp ủy, chính quyền, người đứng đầu cơ quan, tổ chức các cấp, các địa phương, lực lượng DQTV trong cả nước có bước phát triển mới cả về chất lượng, số lượng, cơ cấu, biên chế trang bị theo phương châm "Vững mạnh, rộng khắp, coi trọng chất lượng là chính".

Để thực hiện tốt phương châm trên, các địa phương, đơn vị cần tiếp tục quán triệt sâu sắc Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ X và các nghị quyết, chỉ thị, văn bản pháp luật của Đảng, Chính phủ về DQTV. Trong đó coi trọng quán triệt Nghị quyết Trung ương 8 (Khóa XI) về "Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới"; Chỉ thị số 16-CT/TW của Ban Bí thư Trung ương Đảng (Khóa IX) về "Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với lực lượng DQTV và lực lượng dự bị động viên trong tình hình mới". Cơ quan quân sự các cấp cần làm tốt công tác tham mưu giúp cấp ủy, chính quyền lãnh đạo, chỉ đạo công tác quân sự, quốc phòng, công tác DQTV phù hợp tình hình thực tế. UBND các tỉnh (thành phố) cần tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước đối với công tác DQTV. Đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục để cán bộ, đảng viên, nhân dân nhận thức rõ vai trò, vị trí chiến lược của DQTV trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, tạo sự chuyển biến mạnh mẽ về trách nhiệm, nhất là của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, chủ trì các cấp đối với nhiệm vụ quan trọng này. Cục DQTV cùng các cơ quan của Bộ Quốc phòng tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan, đơn vị tăng cường kiểm tra việc thực hiện xây dựng lực lượng DQTV trên địa bàn cả nước; kịp thời nắm bắt những khó khăn, vướng mắc, đề xuất, tham mưu giúp Bộ Quốc phòng trong quản lý Nhà nước về xây dựng lực lượng DQTV đáp ứng yêu cầu cả trước mắt và lâu dài.

Trên cơ sở nắm vững, thực hiện nghiêm pháp luật về DQTV, các địa phương, cơ quan và tổ chức có liên quan cần tiếp tục xây dựng, nâng cao chất lượng tổng hợp của lực lượng, trước hết là chất lượng chính trị, bảo đảm cho DQTV thực sự là lực lượng chính trị tin cậy của cấp ủy, chính quyền và nhân dân ở cơ sở. Các bộ, ngành Trung ương và địa phương cần không ngừng kiện toàn, nâng chất lượng hoạt động của ban CHQS theo luật định. Khi Ban CHQS hoạt động nhịp nhàng, bảo đảm đúng chức năng, nhiệm vụ thì chắc chắn chất lượng công tác DQTV nói riêng và chất lượng công tác quân sự, quốc phòng ở cơ sở nói chung sẽ có chuyển biến tốt. Bên cạnh đó, cơ quan quân sự địa phương các cấp phải thực hiện có nền nếp chế độ đăng ký, quản lý, kiện toàn tổ chức biên chế DQTV theo hướng gọn, mạnh, có tỷ lệ và cơ cấu hợp lý, phù hợp với đặc điểm, yêu cầu, nhiệm vụ từng địa phương, cơ sở. Cấp ủy, chính quyền các địa phương cần coi trọng xây dựng và nâng cao chất lượng tổ chức, hoạt động của chi bộ quân sự cấp xã; đề xuất ban hành chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, mối quan hệ công tác và quy chế hoạt động của chi bộ quân sự, coi trọng lãnh đạo phát triển đảng viên, đoàn viên trong DQTV, đáp ứng yêu cầu về chất lượng chính trị.

Các đơn vị, địa phương cũng phải tiếp tục đổi mới công tác giáo dục, huấn luyện DQTV, kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục chính trị, pháp luật, công tác vận động quần chúng với huấn luyện quân sự, chú trọng tập huấn, bồi dưỡng cán bộ, huấn luyện nâng cao trình độ, khả năng SSCĐ cho lực lượng DQTV, nhất là ở các địa bàn trọng điểm về quốc phòng, an ninh, DQTV cơ động, dân quân thường trực, dân quân biển. Trong quá trình huấn luyện phải coi trọng huấn luyện động tác chiến đấu cá nhân gắn với hành động chiến đấu của phân đội DQTV. Mọi kế hoạch huấn luyện của DQTV phải gắn kết chặt chẽ với địa bàn tác chiến, lấy địa bàn và nhiệm vụ tác chiến làm cốt lõi để xác định nội dung, kế hoạch huấn luyện. Công tác huấn luyện DQTV cũng phải gắn kết với nhiệm vụ phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, thảm họa, giữ gìn trật tự an ninh xã hội ở địa phương, cơ sở. Các địa phương, cơ quan, tổ chức chú trọng nâng cao hiệu quả phối hợp hoạt động giữa lực lượng DQTV với các lực lượng khác trong xây dựng lực lượng, thế trận quốc phòng-an ninh. Cần phải luôn xác định rõ chức năng, nhiệm vụ chính của DQTV ở cơ sở là huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu bảo vệ Đảng, bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và bảo vệ nhân dân ở địa phương. Vì vậy mọi hoạt động của lực lượng DQTV phải thực hiện theo đúng chức năng, nhiệm vụ, nguyên tắc và quy định của pháp luật, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện của cấp ủy, sự điều hành của chính quyền cơ sở.

Các địa phương, cơ quan, tổ chức cần thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật về ngân sách và xây dựng quỹ quốc phòng, an ninh nhằm bảo đảm kịp thời chế độ, chính sách đối với lực lượng DQTV, phấn đấu có mức bảo đảm cao hơn so với thu nhập ngày công lao động ở địa phương. Đồng thời, chú trọng gắn công tác chính sách với công tác tổ chức, công tác tư tưởng. Làm tốt công tác chính sách đối với những gia đình cán bộ, chiến sĩ DQTV có khó khăn. Hằng năm, tổ chức thanh tra, kiểm tra, sơ kết, tổng kết thực tiễn, nghiên cứu khoa học về tổ chức xây dựng, huấn luyện, hoạt động của lực lượng DQTV. Bảo đảm cho lực lượng DQTV luôn hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ, xứng đáng với lời khen ngợi của Bác Hồ: "Dân quân tự vệ và du kích là lực lượng của toàn dân tộc, là một lực lượng vô địch, là bức tường sắt của Tổ quốc, vô luận kẻ địch hung bạo thế nào hễ đụng vào lực lượng đó, bức tường đó, thì địch nào cũng phải tan rã".

Ghi nhận những công lao và thành tích của lực lượng DQTV qua các thời kỳ, đã có 366 tập thể và 275 cá nhân được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân. Năm 2015, lực lượng DQTV được Đảng, Nhà nước tặng thưởng Huân chương Sao Vàng; Cục DQTV (Bộ Tổng tham mưu) được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân (lần thứ 2) và nhiều phần thưởng cao quý khác. 

Thiếu tướng NGUYỄN DUY NGUYÊN (Cục trưởng Cục Dân quân tự vệ)