Nâng cao năng lực thực thi pháp luật của Cảnh sát biển trong xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh, hiện đại

Những năm qua, Cảnh sát biển luôn được Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng quan tâm, xác định là lực lượng được ưu tiên, xây dựng tiến thẳng lên hiện đại.

Để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới, Đảng ủy, Bộ tư lệnh Cảnh sát biển đã lãnh đạo, chỉ đạo toàn lực lượng chủ động phối hợp với các lực lượng hiệp đồng, nắm chắc, dự báo, đánh giá đúng tình hình, làm tốt công tác tham mưu với Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về chủ trương, đối sách trên biển; xử trí kịp thời, linh hoạt, hiệu quả các tình huống, không để bị động, bất ngờ; thường xuyên duy trì lực lượng, phương tiện ứng trực trên các vùng biển; kiên quyết, kiên trì đấu tranh trên thực địa; phối hợp, hiệp đồng chặt chẽ với các lực lượng, chính quyền địa phương nhằm phát huy sức mạnh tổng hợp trong xây dựng thế trận quốc phòng, an ninh trên biển, góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo của Tổ quốc từ sớm, từ xa.

Cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát biển làm nhiệm vụ trên biển.

Hiện nay, trong bối cảnh tình hình thế giới có nhiều biến động và cạnh tranh chiến lược gay gắt, nâng cao năng lực thực thi pháp luật trên biển cho các lực lượng, trong đó có Cảnh sát biển là vấn đề có ý nghĩa chiến lược. Bởi lẽ, hoạt động thực thi pháp luật có hiệu quả sẽ góp phần khẳng định chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia bằng các biện pháp hòa bình, phù hợp với luật pháp quốc tế, qua đó hạn chế được nguy cơ xảy ra xung đột, tránh hình sự hóa hoặc quân sự hóa các tranh chấp trên biển. Cảnh sát biển không chỉ là lực lượng chấp pháp thuần túy, mà còn là chủ thể quan trọng trong chiến lược bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa bằng công cụ pháp lý.

Năng lực thực thi pháp luật của Cảnh sát biển chính là một bộ phận tạo nên sức mạnh tổng hợp quốc gia trên biển. Năng lực này được cấu thành bởi nhiều yếu tố, bao gồm: Năng lực pháp lý (khả năng hiểu, vận dụng và bảo vệ lập luận pháp lý); năng lực tổ chức và chỉ huy trên biển; năng lực phối hợp liên ngành; trình độ khoa học - công nghệ và bản lĩnh chính trị, đạo đức công vụ của đội ngũ cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát biển. Nâng cao năng lực thực thi pháp luật của Cảnh sát biển không những làm tăng hiệu quả xử lý vi phạm, mà còn thể hiện tính chính danh và hiệu lực quản lý nhà nước về biển.

Lực lượng Cảnh sát biển nêu cao quyết tâm hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.

Mặt khác, nhiệm vụ thực thi pháp luật trên biển của Cảnh sát biển mang những nét đặc thù riêng biệt (không gian, phạm vi hoạt động rộng lớn, điều kiện tự nhiên phức tạp; quá trình thực hiện nhiệm vụ xa trung tâm chỉ huy, điều hành; các quan hệ pháp lý trên biển chịu sự điều chỉnh của cả luật pháp quốc tế và luật pháp quốc gia...). Do đó, yêu cầu đối với lực lượng Cảnh sát biển phải có tính cơ động cao, nhất là khả năng độc lập xử lý tình huống; có năng lực nhận diện căn cứ pháp lý, phân định thẩm quyền và lựa chọn biện pháp xử lý phù hợp.

Những năm qua, năng lực thực thi pháp luật của Cảnh sát biển đã có bước phát triển đáng kể, thể hiện trước hết ở việc hoàn thiện cơ sở pháp lý và tổ chức lực lượng. Việc ban hành Luật Cảnh sát biển Việt Nam năm 2018 đã tạo hành lang pháp lý rõ ràng, khắc phục tình trạng chồng chéo về thẩm quyền giữa các lực lượng thực thi pháp luật trên biển. Trên cơ sở đó, Cảnh sát biển đã chủ động triển khai nhiều đợt cao điểm đấu tranh phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép hàng hóa, xăng dầu trên biển. Nhiều vụ việc có quy mô lớn, tính chất phức tạp đã được phát hiện, xử lý, góp phần bảo vệ an ninh trật tự trên biển và lợi ích kinh tế của Nhà nước.

Bên cạnh đó, Cảnh sát biển đóng vai trò quan trọng trong thực hiện các khuyến nghị của Ủy ban châu Âu (EC) liên quan đến chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) thông qua việc tuần tra, kiểm soát, tuyên truyền pháp luật và phối hợp với các lực lượng liên quan; kết hợp hiệu quả giữa thực thi pháp luật với công tác dân vận, hỗ trợ ngư dân trên biển. Thông qua các chương trình như tuyên truyền pháp luật cho ngư dân, hỗ trợ y tế, cứu hộ, cứu nạn, Cảnh sát biển ngày càng củng cố niềm tin của nhân dân, ngư dân, góp phần xây dựng thế trận lòng dân vững chắc trên biển.

Thời gian tới, lực lượng Cảnh sát biển tiếp tục đoàn kết, thống nhất, phát huy sức mạnh tổng hợp, triển khai toàn diện các giải pháp; trong đó, tập trung thực hiện tốt một số nội dung, giải pháp sau:     

Một là, đẩy mạnh xây dựng lực lượng Cảnh sát biển vững mạnh về chính trị, tư tưởng, làm nền tảng nâng cao năng lực thực thi pháp luật.

Xuất phát từ yêu cầu nhiệm vụ thực thi pháp luật, cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát biển thường xuyên hoạt động dài ngày trên biển, trong điều kiện khí hậu, thời tiết, sóng, gió khắc nghiệt; đối mặt với những tình huống nhạy cảm, khó khăn, phức tạp, nguy hiểm, mức độ rủi ro cao; trực tiếp đấu tranh với các hoạt động vi phạm chủ quyền, vi phạm pháp luật, an ninh, trật tự, an toàn trên biển. Những vấn đề đó tác động không nhỏ đến tư tưởng, tình cảm của cán bộ, chiến sĩ.

Vì vậy, xây dựng cho cán bộ, chiến sĩ bản lĩnh chính trị vững vàng, nhạy bén về chính trị, kiên quyết đấu tranh với các hành vi vi phạm pháp luật; làm tốt công tác giáo dục chính trị, định hướng tư tưởng cho cán bộ, chiến sĩ sát với đặc điểm, nhiệm vụ, đối tượng để tạo sự thống nhất về nhận thức và hành động; thường xuyên giáo dục cho cán bộ, chiến sĩ nắm vững đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, nhiệm vụ của Quân đội và nhiệm vụ của Cảnh sát biển; bồi dưỡng phẩm chất, đạo đức cách mạng, lòng yêu nước, lối sống trong sạch, ý thức tổ chức kỷ luật và quyết tâm cao.

Hai là, bổ sung, hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật, bảo đảm tính đồng bộ và thống nhất, tạo hành lang pháp lý để Cảnh sát biển hoàn thành tốt nhiệm vụ thực thi pháp luật trên biển.

Thực tiễn cho thấy, việc ban hành Luật Cảnh sát biển Việt Nam năm 2018 đã tạo hành lang, cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động của lực lượng Cảnh sát biển. Song, hiện nay, hoạt động thực thi pháp luật trên biển còn được điều chỉnh bởi nhiều văn bản pháp luật khác nhau, như: Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự, Luật Xử lý vi phạm hành chính. Tuy nhiên, vẫn tồn tại những điểm chưa thực sự thống nhất giữa Luật Cảnh sát biển Việt Nam với Luật Biển Việt Nam, Luật Thủy sản, Luật Biên phòng Việt Nam và pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.

Cán bộ, chiến sĩ Vùng Cảnh sát biển 2 tuyên truyền cho ngư dân chấp hành nghiêm pháp luật khi hoạt động trên biển.

Do đó, các cơ quan có thẩm quyền cần tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật theo hướng phân định rõ phạm vi thẩm quyền, trách nhiệm của Cảnh sát biển trong từng lĩnh vực cụ thể, nhất là trong xử lý vi phạm hành chính trên biển, chống khai thác IUU, phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và tội phạm xuyên quốc gia. Việc hoàn thiện pháp luật cũng phải bảo đảm sự phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, đặc biệt là UNCLOS 1982, qua đó nâng cao năng lực bảo vệ lợi ích quốc gia bằng công cụ pháp lý và hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp quốc tế.

Ba là, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng đội ngũ cán bộ Cảnh sát biển giỏi về chuyên môn, nghiệp vụ pháp luật, có phương pháp, tác phong công tác khoa học, chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu năng lực pháp lý và khả năng hội nhập quốc tế.

Với đặc thù, tính chất nhiệm vụ hoạt động trên biển ngày càng đa dạng, phức tạp, thường xuyên phải tiếp xúc với nhiều loại đối tượng, thành phần có yếu tố nước ngoài, đòi hỏi cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát biển không chỉ có bản lĩnh chính trị vững vàng, lòng dũng cảm, gan dạ, mà còn phải có sự mưu trí, sáng tạo, linh hoạt, tinh thông về chuyên môn, nghiệp vụ và trình độ pháp lý chuyên sâu.

Nội dung đào tạo cần chú trọng cả pháp luật Việt Nam và pháp luật biển quốc tế, UNCLOS 1982, pháp luật hàng hải, pháp luật về quyền con người, cũng như kỹ năng xử lý tình huống pháp lý phức tạp, thu thập và bảo quản chứng cứ trên biển. Đồng thời, nâng cao trình độ ngoại ngữ, kỹ năng đối ngoại quốc phòng và mở rộng hợp tác quốc tế; thường xuyên trao đổi kinh nghiệm, đào tạo, tham gia diễn tập chung với các nước về thực thi pháp luật trên biển.

Bốn là, hiện đại hóa vũ khí, trang bị kỹ thuật, phương tiện và đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ trong thực thi pháp luật trên biển.

Xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh, hiện đại đòi hỏi Cảnh sát biển phải được trang bị hệ thống phương tiện, trang bị kỹ thuật tương xứng với chức năng và nhiệm vụ của lực lượng. Trên cơ sở xây dựng Cảnh sát biển hiện đại vào năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, cần phát huy tối đa mọi nguồn lực để hiện đại hóa vũ khí, trang bị kỹ thuật, bảo đảm đồng bộ và đa năng, khả năng cơ động cao, đáp ứng tốt yêu cầu của nhiệm vụ thực thi pháp luật trên biển.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, đặc biệt là công nghệ số, hệ thống giám sát trên biển bằng vệ tinh, radar, thiết bị bay không người lái, hệ thống nhận dạng tự động (AIS) và giám sát hành trình tàu cá (VMS). Việc khai thác hiệu quả dữ liệu lớn và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích, dự báo tình hình sẽ góp phần nâng cao năng lực phát hiện từ sớm, ngăn chặn từ xa các hành vi vi phạm pháp luật, qua đó nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và giảm thiểu rủi ro trong hoạt động trên biển. Ngoài ra, tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành và gắn kết chặt chẽ với thế trận quốc phòng toàn dân trên biển.