Quá trình phát triển và chế tạo súng trường AK-47 cũng có nhiều sự thật ít được biết đến, kể cả những tranh luận liên quan tới thiết kế gốc của dòng súng này. 

AK-47 có phải là bản sao của súng trường tấn công StG-44 của Đức?

Một trong những vấn đề từng gây tranh luận nhiều nhất về súng trường AK-47 chính là việc: Liệu nhà thiết kế Mikhail Kalashnikov có sao chép thiết kế của mẫu súng trường StG-44 của phát xít Đức, hay đây chỉ là sự tương đồng về ý tưởng đối với một mẫu vũ khí bộ binh tiêu chuẩn? 

Đầu tiên, cả AK-47 và StG-44 có nhiều sự tương đồng về thiết kế bên ngoài. Chúng có bố cục tổng thể khá giống nhau, với thoi trích khí nằm phía trên nòng súng, hộp tiếp đạn cong nằm dưới, tay cầm dạng súng ngắn...

Tiếp đó là sự hiện diện của các nhà thiết kế vũ khí Đức tại Liên Xô. Sau chiến tranh, các chuyên gia người Đức đã sang Liên Xô làm việc, trong số đó có Hugo Schmeisser - một chuyên gia chế tác súng nổi tiếng từng tham gia phát triển mẫu StG-44. Ông Hugo Schmeisser làm việc tại nhà máy vũ khí ở Izhevsk và một số nơi khác. Trong khi đó, nhà thiết kế Mikhail Kalashnikov lại phát triển nguyên mẫu súng trường AK đầu tiên ở Kovrov, địa điểm cách xa Izhevsk tới hàng trăm km.

Nguyên mẫu AK chỉ được chuyển tới Izhevsk khi đã hoàn thiện và bắt đầu đi vào sản xuất công nghiệp. Tuy nhiên, chính bối cảnh này đã tạo tiền đề cho những đồn đoán về mối liên hệ giữa sự hiện diện của chuyên gia vũ khí người Đức và sự xuất hiện của súng trường AK không lâu sau đó.

Súng trường AK-47 (phía dưới) và StG-44 (phía trên). Ảnh: Topwar

Chuyên gia Anatoly Blinov của Topwar đánh giá, khi phân tích kỹ các dữ liệu, thiết kế cốt lõi của súng trường AK-47 và StG-44 là hoàn toàn khác biệt.

Mẫu súng trường của Đức sử dụng cơ cấu khóa nòng nghiêng, trong khi AK sử dụng cơ cấu khóa nòng xoay. Đây là hai trường phái thiết kế cơ cấu hoạt động hoàn toàn khác nhau. Hai mẫu súng sử dụng hai cỡ đạn khác nhau: 7.92x33mm Kurz của StG-44 và 7.62x39mm của AK-47. Bố cục chi tiết và cách lắp ráp của chúng không giống nhau. Điểm tương đồng duy nhất giữa chúng chỉ là hình dáng bên ngoài.

Theo chuyên gia Anatoly Blinov, điểm quan trọng nhất là nhà thiết kế Hugo Schmeisser không hề tham gia vào quy trình phát triển và chế tạo súng trường AK. Điều này được xác nhận cả trong tài liệu lưu trữ của Liên Xô lẫn trong hồi ký của chính nhà thiết kế người Đức. Ông Hugo Schmeisser chủ yếu đóng vai trò chia sẻ kinh nghiệm về quy trình sản xuất vũ khí bộ binh công nghiệp, và không tham gia vào bất kỳ dự án phát triển vũ khí cụ thể nào.

Nhà thiết kế Mikhail Kalashnikov không phát triển AK một mình

Sau Chiến tranh thế giới lần thứ hai, Liên Xô tổ chức một cuộc thi thiết kế súng trường tấn công mới sử dụng loại đạn tiêu chuẩn mới. Nhiều nhóm kỹ sư đã tham gia với các nguyên mẫu khác nhau. Đây là một quá trình phát triển công bằng, mang tính cạnh tranh gay gắt, chứ không phải là sự đột phá của một cá nhân đơn độc trên bàn vẽ.

Cuộc thi này cuối cùng đã tìm ra mẫu súng trường tấn công xuất sắc nhất, được đưa vào sử dụng năm 1949 với tên gọi AK-47. Xung quanh sự ra đời của AK-47 cũng có nhiều luồng ý kiến. Một số người cho rằng Mikhail Kalashnikov đã sao chép mọi thứ, trong khi những người khác lại ca ngợi ông là một thiên tài tự mình phác thảo toàn bộ thiết kế.

Tuy nhiên, Topwar trích dẫn các tài liệu lưu trữ chính thức xác nhận, ông Mikhail Kalashnikov đã lãnh đạo một nhóm thiết kế để phát triển súng trường AK. Các kỹ sư giàu kinh nghiệm đã làm việc sát cánh cùng ông, trong đó có Alexander Zaitsev, người có đóng góp đáng kể vào việc hoàn thiện bản vẽ của AK. Một sự thật quan trọng khác là Kalashnikov không ngại học hỏi từ các đồng nghiệp và từ các mẫu súng khác, kể cả từ chính đối thủ cạnh tranh trong cuộc thi.

AK nổi tiếng vì sự đơn giản, chi phí rẻ và dễ sử dụng. Ảnh: Lenta 

Chuyên gia Anatoly Blinov nhấn mạnh, một nhà thiết kế tài giỏi có khả năng tạo ra một loại vũ khí hoạt động hiệu quả, tiên tiến về công nghệ và đáng tin cậy, được đúc kết từ cả những phát kiến của bản thân lẫn của người khác. Nhóm thiết kế của Kalashnikov đã thành công hơn các nhóm đối thủ trong việc chế tạo ra một mẫu súng trường đáp ứng hoàn hảo các tiêu chí này.

Tại sao súng trường AK lại nổi tiếng?

Theo Tạp chí Topwar, điểm mạnh lớn nhất của súng trường AK là độ tin cậy và sự bền bỉ. Thiết kế của súng chịu được bụi bẩn, hoạt động tốt ngay cả khi thiếu dầu bôi trơn và không đòi hỏi quy trình bảo dưỡng khắt khe. Các khe hở lớn được cố ý để lại bên trong cơ cấu súng, giúp bụi bẩn dù lọt vào cũng không làm kẹt đạn. Khi khẩu súng hoạt động, lực giật và độ rung sẽ tự động đẩy bụi bẩn ra ngoài.

Sự đơn giản cũng là một yếu tố quan trọng làm nên tên tuổi của AK. Một người lính chỉ cần được huấn luyện tối thiểu là có thể tháo lắp, làm sạch và học cách bắn súng. AK cũng có chi phí tương đối rẻ và cực kỳ dễ sản xuất hàng loạt để trang bị cho các đội quân lớn.

Tuy nhiên, câu nói "AK không bao giờ bị kẹt đạn" thực chất vẫn chỉ là một huyền thoại. Độ bền của súng trường AK đã được minh chứng trong thực tế, nhưng mọi thứ đều có giới hạn. Có điều, giới hạn chịu đựng môi trường khắc nghiệt của AK cao hơn đáng kể so với nhiều loại súng trường phương Tây khác.

Sự đơn giản trong cơ khí cũng mang lại một khuyết điểm cho súng trường AK: Độ chính xác không cao. Tuy nhiên, các kỹ sư đã chủ động hy sinh một phần độ chính xác để đổi lấy sự tin cậy tuyệt đối, giá thành rẻ và cấu tạo đơn giản. Điều này hoàn toàn phù hợp với yêu cầu của một loại vũ khí quân dụng sản xuất hàng loạt. Đó là một sự lựa chọn có chủ ý, chứ không phải là một lỗi thiết kế ngoài ý muốn.

Tại sao AK lại trở thành một biểu tượng?

Tại sao khẩu súng trường tấn công này lại trở thành biểu tượng toàn cầu, chứ không phải một khẩu súng nào khác có thiết kế hoàn thiện và tinh vi hơn? Thiết kế cơ khí không phải là yếu tố duy nhất, mà là sự hội tụ của nhiều yếu tố mang tính thời đại.

AK là loại vũ khí bộ binh cực kỳ thành công nhờ khả năng sản xuất với số lượng khổng lồ. Liên Xô đã cung cấp số lượng lớn súng trường AK cho các đồng minh, các quốc gia thân thiện và các phong trào giải phóng dân tộc trên khắp thế giới. Cùng với đó, các bản sao (có giấy phép và không có giấy phép) của súng trường AK đã được phổ biến đến mọi ngóc ngách trên toàn cầu.

Súng trường AK trở thành biểu tượng không chỉ vì yếu tố kỹ thuật, mà còn do sự phổ biến của nó. Ảnh: Lenta 

Sự đơn giản của súng trường AK khiến nó trở nên dễ sử dụng với nhiều người. AK đã vượt qua ranh giới của một khẩu súng trường tấn công thông thường. Nó đã xuất hiện trên quốc huy của Mozambique và trên biểu tượng của vô số các phong trào vũ trang. Hình dáng của nó có thể được nhận biết ngay lập tức ở những nơi mà người ta thậm chí không thể đọc được một dòng chữ tiếng Nga nào.