Theo Reuters, New START sẽ hết hạn vào ngày 5-2-2026. Hiệp ước này được hai nhà lãnh đạo Nga, Mỹ ký năm 2010, có hiệu lực từ năm 2011 và được gia hạn thêm 5 năm vào năm 2021. Khác với các hiệp ước trước đây, New START quy định giới hạn cụ thể đối với số lượng đầu đạn, tên lửa đạn đạo liên lục địa và máy bay ném bom chiến lược được triển khai. Đây là công cụ duy nhất giúp hai nước duy trì cơ chế kiểm chứng lẫn nhau, tạo ra sự minh bạch và tin cậy chiến lược tối thiểu giữa hai bên.

Hiệp ước New START do cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama và cựu Tổng thống Nga Dmitry Medvedev ký vào tháng 4-2010. Ảnh: Reuters 

Tháng 9 năm ngoái, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề xuất Moscow sẵn sàng tiếp tục tuân thủ các hạn chế cốt lõi của New START trong vòng một năm sau khi hiệp ước hết hiệu lực, với điều kiện Mỹ có động thái tương ứng. Tuy nhiên cho đến giờ, Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn chưa chính thức phản hồi đề xuất của Nga. Thậm chí trong nội bộ chính quyền Washington cũng có hai luồng ý kiến trái chiều. Một mặt cho rằng sáng kiến này có thể tạo điều kiện thúc đẩy đối thoại chiến lược giữa hai nước nhằm hướng tới một thỏa thuận thay thế, đồng thời góp phần duy trì cân bằng răn đe toàn cầu. Mặt khác lại lo ngại sáng kiến này sẽ cho phép Nga tiếp tục phát triển các hệ thống vũ khí nằm ngoài phạm vi của Hiệp ước New START, bao gồm cả tên lửa hành trình Burevestnik và ngư lôi Poseidon.

Theo TASS, cuộc xung đột tại Ukraine đang là rào cản lớn nhất đối với New START. Những động thái quân sự liên quan đến Kiev làm suy giảm nỗ lực tìm tiếng nói chung trong vấn đề kiểm soát vũ khí chiến lược giữa Nga và Mỹ. Trong bối cảnh cuộc xung đột tại Ukraine đang chuẩn bị bước sang năm thứ 5, các vòng đàm phán về một thỏa thuận mới thay thế New START tạm thời đóng băng, để lộ một khoảng trống an ninh hạt nhân tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Hiện giờ, các hiệp ước kiểm soát vũ khí như Hiệp ước bầu trời mở, Hiệp ước các lực lượng hạt nhân tầm trung, Hiệp ước chống tên lửa đạn đạo đều đã mất hiệu lực. Chỉ còn Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân tạo ra sự ràng buộc pháp lý đối với hai nước, nhưng hiệp ước này không hạn chế số lượng vũ khí hạt nhân được triển khai. Nếu New START hết hạn, không có gì bảo đảm Moscow và Washington sẽ tuân thủ giới hạn về số đầu đạn hạt nhân trong kho vũ khí. Hai bên cũng không còn nghĩa vụ minh bạch về kho vũ khí hạt nhân mà họ sở hữu.

Theo ước tính của Liên đoàn các nhà khoa học Mỹ (FAS), tổng số đầu đạn hạt nhân mà Moscow và Washington đang sở hữu lần lượt là 5.459 và 5.177 đầu đạn, chiếm gần 87% tổng số đầu đạn hạt nhân trên toàn cầu. FAS cho rằng, sau khi New START hết hiệu lực, trong 10 năm tới, số lượng đầu đạn hạt nhân được triển khai của Mỹ và Nga có khả năng vượt quá 6.000 đầu đạn.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia đã tăng đáng kể các khoản đầu tư cho vũ khí hạt nhân, việc New START không được gia hạn có thể kích hoạt chạy đua vũ trang mới giữa Mỹ và Nga, với chi phí hàng nghìn tỷ USD. Cuộc chạy đua này cũng sẽ góp phần kích thích các quốc gia khác không ngừng nâng cao sức mạnh hạt nhân, từ đó làm gia tăng rủi ro sử dụng vũ khí hạt nhân và xác suất xảy ra sự cố hạt nhân.

Chuyên gia Daryl Kimball, Giám đốc điều hành Hiệp hội kiểm soát vũ khí (ACA) nhận định: “Sở hữu thêm vũ khí hạt nhân sẽ không giúp bất kỳ quốc gia nào trở nên an toàn hơn. Ngược lại, việc Nga và Mỹ gia tăng đầu đạn hạt nhân có thể làm mất ổn định cán cân hạt nhân, thúc đẩy Trung Quốc đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa kho vũ khí”.

Trong khi đó, theo ông Nikolai Sokov, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Giải trừ quân bị và Không phổ biến vũ khí hạt nhân Vienna, nỗ lực xây dựng một hiệp ước hạt nhân đa phương mới trong bối cảnh hiện nay gần như bế tắc và sẽ mất rất nhiều thời gian. Ông Sokov cho rằng một giải pháp thay thế là Nga và Mỹ cùng xây dựng một hiệp ước kế nhiệm New START với các giới hạn linh hoạt về đầu đạn, tính đến sự gia tăng kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc. Ngoài ra, ông Sokov cũng đề xuất các bên cần ưu tiên giảm thiểu rủi ro và xây dựng lòng tin trong quá trình xây dựng một hiệp ước kế nhiệm New START.