QĐND Online – Gần 20 năm gắn bó với nghề pháp y, Thượng tá, Tiến sĩ, Bác sĩ, Nguyễn Văn Lợi, Trưởng Khoa Khám nghiệm đã mổ hàng trăm tử thi, tìm ra câu trả lời đúng cho hàng trăm vụ án, trả lại danh tính cho nhiều nạn nhân trong các vụ thiên tai, tai nạn và nhiều liệt sĩ. Ngoài ra, anh còn tham gia nghiên cứu các đề tài khoa học cấp Nhà nước; là chủ đề tài khoa học cấp ngành. Anh là “dao pha” của Viện Pháp y Quân đội (Cục Quân y) hiện nay – một nhà khoa học pháp y giản dị.

Nghề không dành cho người yếu bóng vía

Câu chuyện giữa tôi và Bác sĩ Nguyễn Văn Lợi tại căn hộ ở tầng 3 của chung cư khu tập thể Thành Công, tổ ấm gia đình anh hiện nay cứ dài mãi, ly kỳ, hấp dẫn, rờn rợn và man mác buồn trong tiếng mưa rơi rả rích. Tiếng là tốt nghiệp bác sĩ nội trú tại Học viện Quân y, nhưng đã gần 20 năm nay anh chưa khám, chữa bệnh mà chỉ chuyên tâm vào làm công việc được ví như mò kim đáy bể - nghề pháp y. Điều đó lý giải vì sao những đồ vật trong gia đình ông tiến sĩ pháp y cũng đơn sơ, giản dị như bao gia đình công nhân nghèo khác.

Anh tâm sự:

- Có vụ việc tôi mất hàng tháng trời đau đầu buốt óc mới tìm ra “đáp số”.

Để chứng minh, Bác sĩ Nguyễn Văn Lợi lật cho tôi xem các tấm ảnh nạn nhân được tìm thấy danh tính trong cơn bão Chanchu hồi tháng 5-2006 tại Đà Nẵng. Nhìn vào những hình ảnh ấy khiến tôi nhớ lại nỗi đau tuột cùng của hàng trăm gia đình ở địa phương này có người thân chết, mất tích cách đây hơn 7 năm.

Anh kể, hàng trăm người xếp hàng đợi các anh lấy mẫu máu và chờ kết quả. Anh và đồng đội phải mặc quần áo chuyên dùng và đeo bộ phòng độc để tránh tử khí. Sau hơn hai tháng miệt mài tách chiết ADN bằng phương pháp phản ứng PCR nhân bội các lô cút ADN đặc hiệu và tiến hành hàng trăm lượt so sánh, đối chứng ADN của 285 thân nhân với 7 mẫu ADN của các nạn nhân, các anh đã tìm ra danh tính của họ, san sẻ phần nào với sự đau đớn với người dân Đà Nẵng.

Thượng tá, Tiến sĩ Nguyễn Văn Lợi tại phòng làm việc

Thượng tá, Tiến sĩ, Bác sĩ, Nguyễn Văn Lợi hào hứng kể về lần tìm tên cho nhà hoạt động cách mạng, liệt sĩ Nguyễn Đức Cảnh và liệt sĩ Hồ Ngọc Lân ở Thái Bình. Cụ Nguyễn Đức Cảnh và cụ Hồ Ngọc Lân bị thực dân Pháp hành hình tại Hải Phòng. Đầu của các cụ bị bọn chúng ném xuống sông Cấm; thi thể bị vứt ra ngoài. Sau một ngày, người dân địa phương phát hiện và mang đi an táng. Năm 2007, công nhân xây dựng đào xỉ than tại khu Điện lực Hải Phòng, phát hiện 2 xương đùi đã mủn. Bằng các dữ liệu lịch sử và lời kể của nhân chứng, nhiều người cho rằng đó là hài cốt còn sót lại của cụ Nguyễn Đức Cảnh và cụ Hồ Ngọc Lân. Liên đoàn Lao động tỉnh Thái Bình đã trưng cầu giám định của Viện Pháp y Quân đội và nhiệm vụ nặng nề này lại được giao cho Bác sĩ Nguyễn Văn Lợi.

Sau nhiều ngày làm việc cật lực trong phòng thí nghiệm, cũng bằng phương pháp tách chiết AND đối chứng, anh đã đưa ra câu trả lời chính xác. Anh kể, ngày tìm ra kết quả, tin vui lan khắp Viện, mọi người hồ hởi bắt tay chúc mừng thành công của anh và các cộng sự.

Cũng trong quãng thời gian này anh đã chủ trì và cùng các cộng sự tìm ra danh tính của 8 liệt sĩ tàu HQ 604, hy sinh năm 1988 khi làm nhiệm vụ ở Trường Sa. Sau khi mang mẫu xương về anh và các cộng sự phải dùng phương pháp hình thái học để sắp xếp thành 8 cá thể nguyên vẹn. Đây là công việc rất khó khăn, đòi hỏi phải cực kỳ cẩn thận và tỉ mỉ. Người thực hiện phải nắm chắc kiến thức hình thái học, phải xác định được sự đồng dạng về chu vi, đường kính, kích thước… của từng mẫu xương để xếp cho ăn khớp. Bởi đây là việc nghĩa, là trách nhiệm với những đồng đội đã hy sinh, nên không thể làm ẩu. Sau đó, anh lại cùng với đồng đội đến các địa phương Thái Bình, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Quảng Bình… để thu 56 mẫu máu của thân nhân các liệt sĩ về tách chiết AND và đối chứng. Anh cũng chính là người tham gia giám định hài cốt gần 1.200 trường hợp quân nhân Mỹ mất tích trong chiến tranh Việt Nam theo chương trình ký kết giữa hai chính phủ. Sau những thành công này, Tổng cục Hậu cần đã xây dựng một bộ phim về các anh và phim đoạt giải Bạc tại Liên hoan phim toàn quân năm 2011. Từ đây, công nghệ tách chiết ADN đã mở ra một hướng mới, tạo thuận lợi cho công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ sau này trên cả nước.

Say với nghề

Nói đến pháp y, nhiều người nghĩ đó là công việc mổ tử thi, một việc khiến người ta sợ. Song thực tế, ngoài việc này, những người làm nghề pháp y còn giám định dấu vết súng đạn, giám định cháy nổ, giám định tài liệu, giám định độ tuổi, giám định hóa chất và giám định sinh học… Tại Việt Nam, pháp y là hoạt ngành khoa học khá mới mẻ, ít được các bác sĩ trong xã hội lựa chọn bởi hạn chế về thu nhập và nhưng tập tục cổ hủ, lạc hậu. Thế nên, người theo ngành pháp y, say mê với công việc thầm lặng này như bác sĩ Lợi không nhiều. Anh cho biết.

- Nghề pháp y xoắn lấy tôi như nợ tiền kiếp. Niềm hạnh phúc sau mỗi lần tìm ra câu trả lời chính xác, giúp pháp luật trừng trị đúng kẻ xấu, giải oan cho người vô tội khiến tôi say mê lúc nào không hay.

Anh kể thêm: Do được cơ quan pháp luật trưng cầu giám định nhiều vụ án nên anh ấp ủ làm được một cuốn Átlát lông tóc, giúp các kỹ thuật viên pháp y đỡ vất vả. Ở các nước trên thế giới có ngành pháp y phát triển đã có Átlát lông tóc từ lâu, nhưng không thể đưa vào áp dụng ở Việt Nam. Phải 10 năm thai nghén anh mới có đủ cơ sở để thực hiện ước mơ này. Năm 2004, sau 2 năm lăn lộn trong phòng thí nghiệm, mắt trũng sâu, thâm quầng vì thiếu ngủ anh đã thực hiện thành công đề tài “Xây dựng Atlats lông tóc sử dụng trong giám định pháp y” với hơn 200 mẫu. Đề tài của anh đã được Viện Khoa học Công nghệ Việt Nam tặng giải thưởng và chứng nhận. Sau thành công này anh tiếp tục bắt tay vào nghiên cứu trình tự HVII hệ gene ti thể người và ứng dụng trong nhận dạng hài cốt liệt sĩ.

Từ năm 2001 đến nay, anh đã tham gia nghiên cứu thành công đề tài cấp Nhà nước KC04-052 về nhận dạng cá thể bằng ADN và KC04-23, sử dụng kỹ thuật ADN trong nhận dạng hài cốt liệt sĩ. Tháng 11-2012, đề tài cấp ngành: “Nghiên cứu đánh giá nguyên nhân và điều kiện của đột tử trong quân đội giai đoạn 2000 - 2011” do anh làm chủ nhiệm đã được cơ quan chức năng nghiệm thu, đánh giá cao, góp phần cảnh báo và dự phòng đột tử. Ngoài công việc này, anh còn viết nhiều bài đăng trên tạp chí khoa học chuyên ngành; kiêm trợ lý huấn luyện của Viện, trực tiếp soạn thảo tài liệu khoa học về pháp y và giảng dạy nâng cao trình độ cho đội ngũ cán bộ, nhân viên của viện và lực lượng giám định viên pháp y toàn quân.

Giám định viên pháp y làm việc không kể thời gian và hoàn cảnh, khi cơ quan chức năng trưng cầu giám định là anh lên đường. Có khi đơn độc “làm việc” với tử thi ngay tại hiện trường, dưới trời mưa và cả trong điều kiện thiếu đủ thứ. Đó là nghề độc hại bởi tử khí, mẫu phủ tạng người và những loại hóa chất trong phòng thí nghiệm, chỉ sơ sẩy là mắc hậu quả khôn lường, điều đó dễ làm cho con người nản chí. Song, như anh từng tâm sự, đó là nghề chữa bệnh không dùng thuốc mà bằng những chứng cứ khoa học, bằng thực tiễn khách quan để đưa ra ánh sáng những kẻ phạm tội, làm lành mạnh xã hội, chứng minh sự trong sạch cho người ngay, trả lại sự công bằng của những người bị oan sai. Những yêu cầu và mục đích nghề nghiệp cao cả ấy đã kích thích vào đúng điểm cốt tử trong tâm can, giúp anh vượt qua sự so sánh, vượt lên sự mặc cảm của chính mình, của bạn bè, của những người xung quanh để rồi thành say mê với nó như hiện nay.

Khi nói về Thượng tá Nguyễn Văn Lợi, Đại tá, Bác sĩ CK2 Nguyễn Văn Hòa, Giám đốc Viện Pháp y Quân đội đã khen rằng: “Anh Lợi là người tâm huyết với nghề pháp y, có trình độ chuyên môn tốt; giải quyết được nhiều vấn đề khó tưởng chừng đã bế tắc. Anh luôn gương mẫu, cần mẫn, trách nhiệm cao với công việc, là “dao pha” của Viện. Giao bất cứ nhiệm vụ gì cho anh Lợi, Đảng ủy Ban giám đốc cũng rất yên tâm”. Có lẽ, những nhận xét của Giám đốc Nguyễn Văn Hòa đã nói lên tất cả những phẩm giá đáng quý có trong Thượng tá Nguyễn Văn Lợi, nhà khoa học pháp y hàng đầu của Quân đội ta hiện nay.

Bài và ảnh: MẠNH THẮNG