QĐND - Hơn 30 năm say mê sưu tầm, một phụ nữ ở Tây Nguyên đã sở hữu hơn 3000 hiện vật văn hóa các dân tộc Tây Nguyên, trong đó có những sưu tập thuộc hàng kỷ lục.

Trong quán cà phê ấm cúng mang tên “Tây Nguyên điểm hẹn” ở cuối đường Phạm Hồng Thái, TP Buôn Ma Thuột, chủ quán hồ hởi giới thiệu với khách loại cà phê đặc sắc “Nồng nàn cao nguyên” được pha chế theo công thức riêng. Nhiều vị khách không ngớt khen ngợi hương vị đậm đà của ly cà phê, nhưng còn trầm trồ, ngạc nhiên hơn khi tận mắt chiêm ngưỡng bộ sưu tập đồ sộ những hiện vật về văn hóa dân gian trưng bày nơi đây.

Chủ quán cà phê và là chủ nhân bộ sưu tập trên là chị Ngô Thị Kim Cúc, nguyên là Giám đốc Bảo tàng tỉnh Đắc Nông. “Khó mà nhớ hết một lúc bao nhiêu loại hiện vật vì không đủ diện tích trưng bày, phải xếp nhiều lớp trong kho mấy năm rồi”, chị Cúc bảo. Chưa nói đến những thứ “cất trong kho”, chỉ riêng số hiện vật phong phú, đa dạng trưng bên ngoài cũng đã đem lại nhiều ấn tượng cho người xem. Đó là 130 chiếc trống cổ, nhiều chiếc đường kính mặt trống gần 1m, hơn 30 bộ chiêng quý còn nguyên vẹn của các dân tộc Ê Đê, Giơ Rai, Xê Đăng, M’nông…; hàng trăm chiếc ché rượu cổ, có chiếc dạng độc bản; cùng vô số nhạc cụ, đồ trang sức, trang phục; các loại vật dụng sinh hoạt, dụng cụ săn bắn, hái lượm, thuyền độc mộc… của đồng bào Tây Nguyên.

Chị Cúc với một phần sưu tập trống và chiêng cổ.

 

Hơn 30 năm về trước, chị Cúc là một nhân viên trẻ của cơ quan bảo tàng tỉnh Đắc Lắc. Những chuyến điền dã, khảo sát ở các buôn làng dần dà đã ngấm vào chị niềm say mê sưu tầm những hiện vật văn hóa dân gian. “Thuở đó, đường sá không như bây giờ, vào buôn làng vùng sâu có khi phải lội bộ cả nửa ngày; ở lại buôn ban đêm thì phải di chuyển liên tục để tránh FULRO phục kích. Đồng bào thấy mình con gái vất vả nên rất thương, tặng cho những món quà nho nhỏ; khi thì quả bầu khô, khi thì chiếc vòng đeo tay… Từ những tặng vật ban đầu như thế, sau đó mua thêm những hiện vật quý, rồi dần dần trở thành những bộ sưu tập khi nào không hay” - chị Cúc hồi tưởng.

Chị kể, những năm khó khăn trong những năm 80, 90 của thế kỷ trước, nạn "chảy máu" cồng chiêng diễn ra ở nhiều buôn làng Tây Nguyên. Những người công tác trong ngành văn hóa xót xa khi chứng kiến hàng loạt bộ chiêng cổ bị bán đi  và thành phế liệu, đồng nát, trong khi Nhà nước không có cơ chế, kinh phí để mua lại tất cả. Trước cảnh đó, chị Cúc gần như dốc hết những đồng lương ít ỏi của mình vào việc sưu tầm, xin hoặc mua lại những hiện vật văn hóa truyền thống mà nhiều nơi đồng bào rao bán vì kinh tế khó khăn, hoặc bỏ đi chỉ vì đơn giản là không muốn lưu giữ. Chị lý giải, từng chiếc trống cổ, từng bộ chiêng, bộ ché quý, bộ thừng săn voi… đều là ký ức của vùng đất Tây Nguyên, là chỉ dấu văn hóa trong quá khứ, nếu không gìn giữ thì thế hệ con cháu trong tương lai khó mà hình dung ra được của những giá trị tinh thần, từng thăng hoa thuở xa xưa. Bởi vậy, nhiều khi nghe ở đâu có bán hiện vật quý, chị liền tất tả đi tìm hiểu, rồi về nhà vay mượn thêm tiền mua về cho bằng được. Hơn chục năm trước, khi còn ở nhà tập thể, chị Cúc đã cậy cục vay 4 lượng vàng để mua cho được chiếc ché “mẹ bồng con” hết sức quý hiếm ở huyện Ea H’leo. Chị bảo, dù kinh tế gia đình không phải khá giả nhưng may mắn là chồng chị, một võ sư Karate nổi tiếng ở Buôn Ma Thuột, hết sức ủng hộ chị thực hiện ý thích sưu tầm. Đến giờ, chị còn tiếc mãi vì không mua nổi chiếc ché cổ được gọi là “ché mặt bợm” ở tỉnh Kon Tum do người bán nói thách với giá cao ngất ngưởng, tới 16 lượng vàng (!).

Theo chị Cúc, việc sưu tầm không phải là công việc “thu gom” đơn thuần theo sở thích mà còn qua đó có thể tìm hiểu về ý nghĩa sáng tạo, giá trị văn hóa của các hiện vật. Chẳng hạn, những chiếc ché rượu cổ trên thân chạm khắc hình các con vật như khỉ, rùa, ba ba, kỳ đà… đều mang một thông điệp riêng. Khi mua chiếc ché chạm hình con khỉ, chị Cúc được một già làng giải thích, ché này xuất xứ của một dòng tộc ở Tây Nguyên xem khỉ là loài vật linh, không bao giờ ăn thịt khỉ, vì trong quá khứ, có người trong dòng tộc này từng được một con khỉ cứu mạng. Hoặc chiếc ché cổ màu nâu đậm, chạm hình rồng bay rất đẹp, có nguồn gốc của triều đình phong kiến nhà Nguyễn tặng một tù trưởng danh tiếng trên vùng Tây Nguyên…

Nói về ý nghĩa từ việc làm của chị Cúc, đồng chí Trương Bi, nguyên Phó giám đốc Sở Văn hóa-Thể thao và Du lịch Đắc Lắc, nhận xét: Hiếm có người phụ nữ nào say mê và “hào phóng” trong việc sưu tầm các hiện vật văn hóa các dân tộc Tây Nguyên như chị Cúc. Nhiều nhà chuyên môn cho rằng nếu đăng ký, chị Cúc có thể được công nhận kỷ lục Việt Nam về tổng số hiện vật, và riêng từng loại (như trống cổ), trong bộ sưu tập cá nhân của mình.

Năm 2013, chị Cúc nghỉ hưu được hai năm, đây cũng là quãng thời gian chị dành cho công việc thống kê, phân loại lại bộ sưu tập hơn 3000 hiện vật để có cách bảo quản, trưng bày tốt hơn. Trong bộ sưu tập, có 3 bộ khung nhà dài của người Ê Đê được chị Cúc dự định dựng thành nhà bảo tàng. Tuy vậy, mới đây 5 sào đất nông nghiệp trên đường Trần Quý Cáp, TP Buôn Ma Thuột, mà vợ chồng chị dự định xin chuyển đổi mục đích sử dụng làm bảo tàng tư nhân đã bị thu hồi để xây dựng một công trình công cộng. Chị tiếc nuối: “Ước mơ làm một Bảo tàng Văn hóa Tây Nguyên thu nhỏ của riêng mình vẫn chưa thể thực hiện được. Bởi chỉ với số tiền đền bù 1 tỷ đồng, khó lòng tìm mua được mảnh đất đủ rộng để cất những ngôi nhà dài truyền thống làm nơi trưng bày toàn bộ hiện vật sưu tầm”.

Bài và ảnh: TRẦN QUYỀN - BÌNH ĐỊNH