Săn đá cảnh

Đá cảnh Phú Yên.

Muốn tìm đá cảnh, dân sưu tầm thường chọn sau những lúc có các đợt mưa lớn, nhất là sau cơn lũ thượng nguồn đổ về. Lúc ấy, đá cảnh sẽ xuất hiện bởi nước cuốn trôi đất cát lộ dần từng viên đá đẹp dưới nắng mặt trời. Năm nay dân săn đá cảnh Phú Yên và những người chơi môn này đã lên đường mặc dù thời tiết không thuận lợi…

Đến “điểm nóng” của đá cảnh

Từ thành phố Tuy Hòa (Phú Yên) ngược lên phía tây huyện Sông Hinh qua xã Đức Bình Tây khoảng 70 ki-lô-mét, bãi đá nhiều nhất nằm kề buôn Dù, buôn Mả Vôi của người dân tộc Ê-đê. Buổi sáng mưa không ngớt rồi dần dứt hạt, 8 giờ tia nắng le lói chiếu qua đoạn đường lầy lội nhoe nhét đất đỏ, ổ trâu ngập nước, nửa bánh xe mô tô bùn sình dẻo quánh khi qua công trình cầu sông Ba Hạ đang thi công, càng tức tưởi hơn vì không nhận ra đường sá bởi xe chở vật liệu xây dựng cày nát. Gặp anh chàng dân tộc đang lùa bò đi ngang, nheo mắt nhìn chúng tôi nói: “Sình dữ lắm, có một tốp quay về xuôi rồi”. Tôi thở ra nhìn quanh, các đồi trồng lúa rẫy đang vào vụ tuốt, những đám mây nặng chình chịch sà thấp. Anh Đỉnh, trưởng nhóm nheo mắt “còn 3 ki-lô-mét nữa, ai đi thì đi, không thì về!”. Tôi lẳng lặng rú ga sang số, ngoái nhìn ra sau còn 4 người nữa, trong ấy có 2 nữ chơi đá cảnh ở phố. Đi thì đi, lỡ rồi…

Lại dằn sóc, trơn trượt, lún lầy có đoạn phải len vào đất rẫy, có đoạn ì ạch đẩy xe bên con suối sâu hoắm. Cả tốp hì hụi giúp nhau vượt qua từng mét một, ai nấy lấm lem bùn đất từ chân đến cổ. Lết thêm 2 ki-lô-mét nữa đành chịu vì con suối trước mặt đã bị phá nát bởi nước nguồn đổ về, các cống thoát vỡ bung dồn tụ cả đống vào một góc bị rác rưởi phủ kín. Bỏ xe sau khi che phủ lá rừng rồi lội bộ, vai cồng kềnh tăng bạt, xà beng, cơm nước lỉnh kỉnh. 5 người lầm lũi hướng đến vực sông dọc theo triền cát.

Con sông rộng nhất miền Trung hiện dần ra trước mặt, bên này bờ Nam thuộc huyện Sông Hinh và bờ Bắc thuộc huyện Sơn Hòa, đoạn eo này tương đối hẹp nên cầu sông Ba Hạ đã thi công với các trụ móng vươn thẳng phía bên dưới, còn phía trên là thủy điện sông Ba Hạ. Lọt thỏm vào giữa dòng nước có các doi cát lớn và nơi ấy có nhiều bãi đá cảnh có từ ngàn đời, khi thủy điện ngăn dòng, bãi đá cạn nước mới lộ dần từng vỉa, cả hàng ngàn viên đá chồng chất lên nhau trải dọc hơn 2 ki-lô-mét phía buôn Dù, dọc theo đôi bờ, rải rác quanh buôn Mả Vôi, các doi cát nhỏ lấp ló đá và với tấm thân lấm lem bùn đất, với đôi chân bị gai móc mèo cào rách lỗ chỗ, tôi cùng cả tốp dần vào bãi với đôi mắt mở to kinh ngạc, sững sờ trong mênh mông đá và vui mừng cho dân chơi đá cảnh Phú Yên đã được thiên nhiên ưu đãi.

Muôn hình vạn trạng đá cảnh

Thật đúng nghĩa với muôn hình vạn trạng vì chỉ một góc giữa bãi đá nhìn ra xa nơi doi cát lớn là đủ các loại, đủ gam màu từ xanh lam, hồng ngọc, đen sậm, sọc dưa với đủ hình dáng, kích thước chất chồng lên nhau. Không như các vùng khác, dân chơi đá phải dò tìm theo dọc suối, vực sông, triền núi thì nơi này đã tụ hội đầy đủ. Bây giờ mới biết mình không điên và chờ những tia nắng hiếm hoi để bấm máy lẹ để còn tranh thủ lượm! Tốp người đã xếp gọn đồ đạc vào một góc dưới tán cây sim rừng ngó ra bãi đá. Anh Đỉnh chỉ sang bờ Bắc có nhiều bóng người, bảo: “Tốp phường 9 đã lên sớm bên Sơn Hòa. Họ đang săn đá đấy, bên ấy đá lớn nhưng ít đẹp, trái lại thì đường dễ đi”. Anh lẳng lặng vượt nhánh rẽ của khúc sông ít nước, tay cầm gậy chống dò dẫm mở đường cho những người đi sau để sang bãi đá chính.

Phải nói thêm về nghệ thuật đá cảnh, một thú chơi mới hình thành khoảng 15 năm trở lại của nước ta sau chim cá cảnh, cây cảnh, phong lan, xương rồng… Nghệ thuật Thạch ngoạn (Trung Quốc), Sui se ki (Nhật Bản), Đá cảnh (Việt Nam) đang lôi cuốn rất nhiều người tham gia. Đá cảnh quý buộc là dạng đá phải tồn tại nguyên hình dạng nguyên sơ như nó vốn có, người chơi chỉ cần lau rửa cho hết đất cát, rong rêu bám trên mặt đá mà không được phép tác động nào từ đục đẽo, mài dũa, thêm bớt hình thái của đá cảnh ban đầu. Giá trị ấy thể hiện ở các đường nét mềm mại, bố cục hoàn chỉnh, hình sắc cao qua các yếu tố cơ bản: Thể-Hình-Vân-Sắc-Ảnh và Chất. Thể của nó có nhiều loại từ trầm tích, hoa cương, mã não, gra-nít, dung nham… tồn tại lâu đời. Hình phải là hình dáng lạ, hoa văn mặt đá đẹp. Vân phải mạch lạc, rõ nét. Sắc màu và Ánh là nâu, xám, trắng, vàng rực rỡ bóng láng. Từ đó Chất của nó sẽ cao và giá trị. Đá cảnh được tính bằng sao, nếu viên nào đạt đến 5 sao là quý nhất, đẹp nhất, khó tìm nhất.

Trở lại bãi đá chính của buôn Dù bạt ngàn đá trải dài, lổm ngổm trong nắng le lói. Tôi lọt thỏm và thấy mình nhỏ bé như những con chim mỏ nhác đang kiếm ăn ven bờ. Chị Quyên từ xa đi lại chỉ cách chọn đá, đá đẹp nơi đây thường là màu sắc, hình dáng, đa số từ hai da (hai màu) trở lên bên cạnh vân đá nổi, lặn và hãy đi “săn” kẻo không kịp trở về. Tôi lang thang, mò mẫm lật từng viên đá to, nhỏ, cong lồi, màu sắc xanh, đen, nâu, xám rồi vấp ngã dúi dụi. Chọn một viên có vân in hình chiếc lá để lần đến nơi anh Đỉnh đang cắm cúi rửa đá nơi dòng nước. “Khi chọn viên đá dễ nhìn, cần đem ra nước để cọ rửa trôi bùn, lúc này mặt đá sẽ lộ ra nét đẹp nguyên chất. Nhưng chú ý, tránh các viên có đường nứt, cạnh vỡ hoặc quá nhám phải vứt lại vì đá ấy khi đưa về sẽ bị loại”, anh Đỉnh chỉ cách rồi lầm lũi đi dọc triền sông tìm đá. Tôi cắm cúi đi rồi lật đá, nghiêng đá, rà tay theo gân đá, ôm đá sang bờ nước mê mải lau rửa, lại bỏ rồi đi, rồi lật… Rồi thấy viên đẹp lại vứt viên trước, cứ thế đến mãi xế trưa thì trên tay chẳng có viên nào!

Bữa ăn trưa với bánh mì nguội, nước đóng chai thật nhanh gọn. Dưới chân anh Đỉnh đã có 3 viên nặng khoảng 5-6 ký hình hai da hồng pha vân trắng kiểu đồi núi. Chị Quyên và chị Lý cũng có 4 viên đặt sát bờ nước màu nâu đen pha vàng, xanh lam pha vân trắng với dáng nghiêng, chân đá vững như một hòn đảo thu nhỏ ánh nắng vàng và mường tượng ra hình dáng khác nhau. Mới biết, hôm nay là buổi thăm dò đường vào buôn Dù sau đợt mưa dài ngày nên lấy ít và đá nhẹ, còn không sau vài ngày săn tìm, đá sẽ tập trung thuê người chuyển sang bờ suối lở, thuê xe ô tô để về phố. Ngày nắng ráo, đường thông dễ đi, người tìm đá cảnh sẽ tập trung đông đảo lên đến vài chục người và tuôn theo các ngả. Anh Đỉnh còn cho biết, trong nhóm tìm đá cảnh Phú Yên, có rất nhiều người có đá đẹp vì lấy ở giữa dòng sông cuộn chảy hay vô tình gặp phải kiểu “trời cho”. Dân tỉnh ngoài vào mua đá cảnh trung bình từ 500.000 đến 800.000đ/viên; viên đẹp từ 3 triệu đồng trở lên và đã có viên đã ra giá hơn 20 triệu đồng, riêng những viên đã rời Phú Yên sang tỉnh khác khoảng 3-5 triệu đồng/viên và anh cho biết tên lẫn địa chỉ để tôi về phố tìm đến. Ba giờ chiều, tôi nhờ chị Quyên chọn trong số đá tôi ưng ý đặt sẵn trên bãi cát, chị đưa tay chỉ viên hồng nhạt mang hình người phụ nữ cúi đầu theo thế đá như tranh trừu tượng. Một viên thôi, chị bảo, đường về còn khó khăn vì lầy lội, nghe đến đây tôi vội vã gật đầu thu vội đồ nghề và cho đá vào bao xác rắn lúc gió hiu hiu thổi chuẩn bị cơn mưa chiều ở rừng.

Giá trị và những hiểm nguy

Đá cảnh khi chọn đem về lại tiếp tục chà rửa bằng xà phòng để trôi hết chất bám quanh đá, sau khi phơi khô sẽ tìm mặt chính của đá để đặt chủ đề, nếu viên đá tứ diện đều đặn, hoặc trước-sau rõ ràng đúng tiêu chuẩn nêu trên thì xác định viên quý, trân trọng. Còn không, đôi khi cả xe đá trở thành đá sân vườn bán cho các nhà hàng, quán cà phê trang trí trên các thảm cỏ, hồ nước và người tìm đá cảnh xem như huề vốn chuyến đi. Đá đẹp sẽ tiếp tục làm đế gỗ, loại gỗ có đường vân đẹp và bền như trắc, hương, ké, lim, muồng để tôn tạo cho chân đá và đá ấy sẽ được trưng bày trang trọng để thưởng ngoạn hoặc bán cho dân sưu tầm. Anh Cao Hữu Hưng ở phường 4 thành phố Tuy Hòa và người anh vợ tên Minh là một trong những cặp săn đá cảnh nhiều và chất lượng nhất. Những viên đá đưa về đều hơn 30kg với những tiêu chuẩn đá có sẵn, dù đi và sẵn sàng về tay không nếu hôm ấy không tìm ra viên nào đạt yêu cầu hơn là “lượm vài viên bù lỗ xăng xe!”. Viên đá da đen của Cao Hữu Hưng có giá hơn 10 triệu đồng đang gấp rút hoàn thành đế gỗ, anh tâm sự: “Đừng đùa với chuyện lấy đá cảnh, thấy ngon ăn coi chừng… lết ra bìa rừng! Tôi đã từng suýt chết giữa dòng nước vì hai vai bị thắt chặt bởi ba lô đá không gỡ ra được lúc nước đang cao, chân trượt trên mặt đá trơn và bị nhận chìm. May mà vớ được mỏm đá bên cạnh”. Anh Tám Ngân phường 9 cũng là tay săn đá cảnh có hạng, dù mùa nước dữ anh vẫn lặn ngụp với sợi thừng ra giữa dòng sông, nếu sơ sẩy thì… Đá anh được dân sưu tầm ở Khánh Hòa, Bình Định, Đà Nẵng; các doanh nghiệp, nhà hàng tìm mua để trang trí. Số còn lại bươu đầu mẻ trán vì khi nước lên đến ngực, rồi cằm không khéo sa chân đá đè, đá nghiến. Nghề chơi cũng lắm công phu mà! Số người ở thành phố Tuy Hòa chơi đá cảnh khá nhiều, đã có Chi hội Đá cảnh với gần 50 hội viên, trong ấy những tên tuổi có tay nghề như Lý Dũng, Đặng Thái Hiền, Đặng Võ Truyền… Tiêu chuẩn của Đá cảnh khá khắc nghiệt vì yêu cầu của cái đẹp hoàn thiện, từ đó cảnh tàn phá bãi đá cũng không xảy ra vì đâu phải bắn mìn, đập phá bờ bãi như dân đào đãi vàng hoặc người săn cây cổ thụ. Đá Phú Yên một thời gian nữa nếu không lấy cũng sẽ ngập trong dòng nước thủy điện của sông Hinh và sông Ba Hạ như hằng bao đời…

Phóng sự của HUỲNH THẠCH THẢO