Bộ y phục nam, nữ bằng vỏ cây

Chuyện quần áo làm bằng vỏ cây tưởng như chỉ còn trong cổ tích. Nhưng mới đây, nhân ngày hội ăn mừng lúa mới tổ chức tại làng cổ người Cơ Tu ở huyện Tây Giang (Quảng Nam), du khách được xem tận mắt những bộ y phục truyền thống bằng vỏ cây rất độc đáo dùng cho nam và nữ của người Cơ Tu.

Già làng Cơlâu  Blao (60 tuổi), ở thôn Voòng, xã Tr’hy (Tây Giang-Quảng Nam), được người cha truyền nghề làm những bộ y phục của người Cơ Tu rất đặc sắc mà khi xưa, cái áo bằng vỏ cây do cha ông là Cơlâu Panh làm ra có thể đổi một con lợn 3 gang tay. Ông cho biết: Áo này được làm bằng vỏ các loại cây tr’rang, t’coóng, t’dúir, amướt hoặc  cây mít rừng…

Để làm được một chiếc áo bằng vỏ cây rất công phu. Đầu tiên, phải  vào rừng bóc vỏ cây. Người Cơ Tu không đốn hạ cả cây, mà chỉ dùng rựa khứa quanh thân cây hai vòng tròn trên và dưới để lấy vỏ cây. Sau đó, lấy cây hoặc đá đập dập cho vỏ mềm ra. Ở nhà, người trong gia đình nấu sẵn một thùng nước có thêm các loại lá thơm như: Lá quế, cây sả, củ riềng núi… để sau này mặc áo sẽ thơm và chống lại các côn trùng cắn phá. Vỏ cây được bỏ vào thùng nước sôi ấy rồi đem ngâm trong thời gian 10 ngày cho ra hết mủ. Ngâm xong, vỏ cây được đưa ra phơi sương, phơi nắng nhiều ngày đêm. Phơi xong, đem cất miếng vỏ cây “thành phẩm” vào chỗ khô ráo, sạch sẽ để bắt đầu khâu áo. “Vải áo”  bằng vỏ cây thường có màu ngà hoặc màu vàng rơm.

Thông thường, áo được may theo kiểu cổ tròn, không có tay. Chỉ dùng để khâu áo làm bằng sợi mây rừng rất mảnh mai. Toàn bộ chiếc áo chỉ có hai đường khâu kín đáo ở hai bên nách. Mặt trong chiếc áo rất láng vì được mài nhẵn, mặt ngoài sần sùi. Có hai loại áo bằng vỏ cây dùng cho mùa đông mặc ấm hoặc loại cho mùa hè mặc mát. Ngoài ra, còn có loại áo dày để chống lại với nanh vuốt thú dữ, tên độc của đối phương. Loại trang phục có nhiều sợi kết lại này có đặc điểm mềm mại, rất dai, lâu rách, phù hợp mặc vào mùa đông giá rét. Ngoài ra, những tấm khố bằng vỏ cây, cũng được già làng Cơlâu  Blao “dệt” bằng vỏ cây rừng rất điệu nghệ, trông nó mềm mại như tấm vải sô dày. Theo các già làng, cách làm bộ đồ bằng vỏ cây cũng thật công phu: Cây đang sống trong rừng được lột toàn bộ vỏ rồi đem nướng cho dẻo, sau đó lột lớp da bên ngoài vỏ, còn lại lớp da mỏng bên trong. Lớp vỏ cây mỏng này tiếp tục được các già làng dùng chày gỗ đập cho mỏng và dẻo ra rồi khâu lại theo “mẫu mã” mà người mặc ưa thích.

Đó là phần áo, còn phần khố thì làm dễ hơn, sau khi đập xong chỉ cần xếp hai cạnh cho đều là có thể sử dụng. Thời gian để làm một bộ đồ bằng vỏ cây là từ 5 đến 7 ngày, tùy loại vỏ cây mềm hay cứng.

Già làng  Alăng Avel (78 tuổi), ở thôn Tà Làng, xã Bha lê (Tây Giang-Quảng Nam) cho biết: “Hồi xưa, đồng bào Cơ Tu ở đây rất nghèo và không có đường sá để giao thông mua bán với khu vực đồng bằng nên quần áo rất hiếm. Bên cạnh đó, đôi lúc nghề dệt thổ cẩm truyền thống của đồng bào cũng gặp khó khăn nên vỏ cây là nguyên liệu để người dân may y phục. Song lúc bấy giờ, những người mặc y phục bằng vỏ cây  đều là những người thuộc tầng lớp “quý tộc” trong làng và được mọi người nể trọng. Ngày nay, khi đời sống ngày một phát triển, ít ai còn sản xuất và mặc những bộ đồ bằng vỏ cây trong sinh hoạt hằng ngày mà chỉ mặc khi trong làng có lễ hội. Những già làng cho biết, bộ đồ bằng vỏ cây mặc đẹp và bền, thời gian sử dụng khoảng 1 năm nếu giữ gìn cẩn thận. Đặc biệt tuyệt đối tránh tiếp xúc với... lửa vì dễ cháy.

Múa tung tung – da dá

Già làng Alăng Avel  và bạn nữ mặc áo vỏ cây chơi đàn abel

Hiện nay, chỉ còn một số ít người Cơ Tu biết cách  làm áo bằng vỏ cây. Vào các dịp lễ hội như Tết, lễ đâm trâu, mừng lúa mới, lễ kết nghĩa giữa hai làng anh em, những tấm áo này được già làng, nam nữ thanh niên mặc vào múa điệu tung tung-da dá truyền thống. Hiện nay, áo có giá từ 100.000 đồng đến 500.000 đồng, được các du khách mua về để tặng cho người thân hoặc để kỷ niệm một chuyến đi lên Trường Sơn đại ngàn hoang dã.

Bài và ảnh: QUỐC KỲ