Ga Hàng Cỏ xưa. Ảnh tư liệu

Năm 1902, ga Hàng Cỏ, tên gọi đầu tiên của ga Hà Nội đã được đưa vào khai thác và sử dụng. Cùng với thời gian, tên ga Hàng Cỏ đã trở nên quen thuộc, gắn bó với nhiều người dân Việt Nam từ hơn một thế kỷ qua. Từ đây, các tuyến đường sắt lần lượt được hình thành, nối Thủ đô Hà Nội với mọi miền của đất nước. Năm 2005, ga Hà Nội được trao tặng danh hiệu: “Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân”. Kỷ niệm 105 năm thành lập, ga Hà Nội đã được gắn biển “Di tích cách mạng kháng chiến”, ghi nhận thành quả đấu tranh cách mạng của các thế hệ công nhân viên nhà ga.

Ga Hàng Cỏ được người Pháp xây dựng và khánh thành năm 1902, sau khi đã xây dựng cầu Long Biên và hệ thống đường sắt Việt Nam. Phần chính giữa ga bị bom Mỹ phá hủy ngày 21-12-1972. Ga được xây lại năm 1976, hoàn thành ngày 4-12-1976 khi thông xe tuyến xe lửa thống nhất giữa hai miền Bắc-Nam sau 30 năm gián đoạn.

Ga Hà Nội ngày nay. Ảnh: ĐỨC MINH

Trong khi người Hà Nội và cả những du khách nước ngoài đều biết tới cầu Long Biên như là một chứng tích lịch sử, văn hóa quý giá và độc đáo của riêng Hà Nội thì tiếc thay, ga Hà Nội lại ít được nhắc tới, hoặc chỉ được biết tới như một nhà ga bình thường của ngành đường sắt. Là nhà ga xuất phát của con đường sắt Hà Nội - Lạng Sơn thuở ban đầu, rồi đường Hà Nội - Hải Phòng (1903), Hà Nội - Lào Cai (1905) và hơn 30 năm sau là con đường sắt xuyên Việt (1936), ga Hà Nội là một trong những địa danh từng chứng kiến biết bao thăng trầm lịch sử của Thủ đô hào hoa và kiêu hãnh. Đặc biệt, nơi đây đã từng diễn ra một trong những trận đánh lớn mở đầu cuộc kháng chiến toàn quốc vĩ đại của dân tộc.

Ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, ga Hà Nội đã cùng cả nước tích cực phục vụ cuộc đấu tranh chống thù trong giặc ngoài, chi viện nhân dân Nam Bộ kháng chiến. Cuối năm 1945 đầu 1946, từ ga Hà Nội, ngày đêm các đoàn tàu hối hả đưa các đoàn quân Nam tiến từ các địa phương vào Nam chống quân xâm lược Pháp, mang trên mình những lá cờ đỏ sao vàng, ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh, những biểu ngữ, khẩu hiệu “Ủng hộ Nam Bộ kháng chiến”, “Việt Nam độc lập”, “Đả đảo thực dân Pháp”, “Nam Bộ là đất của Việt Nam”. Nam tiến là hình ảnh cả nước ra trận và các nhà ga, các đoàn tàu hỏa tuyến Hà Nội - Nha Trang là nơi biểu hiện sinh động, hào hùng hình ảnh đó.

Tháng 12-1946, kháng chiến chống Pháp bùng nổ. Cùng với cả nước, đêm 19 rạng ngày 20-12-1946, cuộc kháng chiến của công nhân đường sắt Việt Nam đã bắt đầu trên mọi tuyến đường với khí thế hết sức hào hùng, quyết liệt, nhất là ở các khu ga đầu mối, thành phố lớn. Tại khu Hàng Cỏ và Sở Hỏa xa Việt Nam, trung tâm đầu mối của toàn ngành đường sắt, cuộc chiến đấu đã diễn ra ác liệt, gay go ngay từ những giờ phút đầu của cuộc kháng chiến. Với thế chủ động ban đầu, Vệ quốc đoàn và tự vệ ga đã kiên quyết tiến công, tìm cách đánh bật quân Pháp ra khỏi nhà ga và lật đổ các toa tàu làm vật cản không cho quân Pháp từ hai phía bắc, nam lọt vào ga. Vùng ga Hàng Cỏ, khu Đấu Xảo và dọc đường Hàng Lọng (đường Lê Duẩn ngày nay), quân ta được nhân dân giúp đỡ lập nhiều chướng ngại vật bằng toa tàu, giường tủ, cột điện để chặn xe tăng, xe cơ giới địch. Tuy vũ khí thô sơ nhưng với tinh thần dũng cảm, bộ đội, tự vệ ta đã bắn cháy một xe tăng và 2 xe quân sự địch ở đầu đường Hàng Lọng, làm chủ tình hình vùng ga suốt đêm 19-12-1946.

Với ý đồ chiếm giữ bằng được ga Hàng Cỏ, sáng 20-12, Pháp đã tăng cường lực lượng đánh chiếm khu vực ga. Bị chặn đánh ở đầu phố Hàng Lọng, quân Pháp trở lại Cửa Nam, xuống Hỏa Lò rồi lên khu Đấu Xảo để lên ga Hàng Cỏ. Tự vệ ta ra sức chặn đánh nhưng do vũ khí cạn dần nên phải rút lui khỏi khu vực nhà ga sau khi đã tháo dỡ, di chuyển thêm một số thiết bị cần thiết đưa ra ngoài vòng vây. Phải rút lui nhưng bộ đội, tự vệ ta vẫn bám sát tình hình địch, vận động công nhân không đi làm việc cho chúng và tìm cách đánh phá không cho ga hoạt động trở lại.

Đêm 28-12-1946, Vệ quốc đoàn và tự vệ ga đã tập kích khu vực ga, đánh phá nhà dầu Sen ở Khâm Thiên lần thứ 3 trong vòng hơn 1 tuần. Đạn pháo 75 ly của ta đã bắn trúng các vị trí địch, làm hỏng một số xe quân sự của chúng. Đồng chí Vũ Giáp và đồng chí Quang, công nhân tự vệ ga đã dũng cảm tiếp cận 1 xe địch rồi dùng khẩu đại liên trên xe khống chế quân Pháp, tạo điều kiện cho đồng đội xung phong vào nhà ga. Ta làm chủ ga Hàng Cỏ suốt đêm, thu nhiều súng đạn của địch rồi rút ra an toàn. Đêm 15-1-1947, ba tiểu đoàn cùng tự vệ ga Hàng Cỏ, trong đó có tự vệ hỏa xa mở cuộc tập kích mạnh vào vùng Ô Chợ Dừa, ga Hàng Cỏ, diệt nhiều sinh lực địch.

Năm 1964, bị thất bại nặng nề trên chiến trường miền Nam, giặc Mỹ điên cuồng đánh phá miền Bắc. Cán bộ Công nhân viên ga Hà Nội đã kiên cường bám trụ vừa tổ chức sản xuất bảo đảm giao thông vừa chiến đấu. Với khẩu hiệu “Qua sông không cầu, chạy tàu không ga”, mặc dù cầu Long Biên bị đánh phá, việc tổ chức chạy tàu qua sông Hồng bằng cầu phà liên hợp là một sáng kiến, một kỳ tích của cán bộ, công nhân viên ngành đường sắt, trong đó có ga Hà Nội. Nhiều đoàn tàu chở bộ đội, vũ khí đạn dược, lương thực chi viện cho chiến trường miền Nam đã được tổ chức bảo đảm an toàn. Trung đội tự vệ của nhà ga được thành lập kịp thời phối hợp với các đơn vị tự vệ trong khu vực tổ chức chiến đấu, tạo nên lưới lửa phòng không chống lại máy bay Mỹ. Với những khẩu súng 12 ly 7, trung liên, K44 đặt trên nóc nhà ga, trung đội tự vệ của nhà ga đã tổ chức chiến đấu anh dũng. Khi máy bay địch rút đi, việc sản xuất trở lại bình thường. Hàng nghìn đoàn tàu với hơn 20 triệu lượt hành khách, 10 triệu tấn hàng hóa đã được cán bộ, công nhân viên ga Hà Nội thực hiện chu đáo, an toàn. Mạch máu giao thông đường sắt được bảo đảm thông suốt từ ga Thủ đô. Chính trong những ngày khói lửa ấy, ga Hà Nội đã vinh dự được tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng ba.

QUAN ĐỨC TUẤN