Trong lịch sử giáo dục của nước ta có một người thầy đào tạo cho đất nước 3 trạng nguyên, hơn chục bảng nhãn, thám hoa và 51 tiến sĩ. Người đó là nhà giáo Trần Ích Phát, sống vào thế kỷ 15, quê ở Triều Dương, nay là xã Ngân Huệ, huyện Chí Linh-Hải Dương.

Sử sách chép rằng: Thuở nhỏ, Trần Ích Phát rất thông minh. Mười tuổi, ông đến trường, nhưng chỉ 5 năm sau, ông đã đọc hết sách vở dạy học của các thầy đồ thời bấy giờ. Đến kỳ thi hương, ông đỗ đầu. Nhưng oái oăm thay, hai kỳ thi hội liền, ông đều trượt! Trần Ích Phát đành ở lại quê, mở trường dạy học. Tuy không có học vị cao nhưng học vấn của ông rất uyên bác, được mọi người xa gần truyền tụng, thán phục. Học trò khắp nơi nghe tiếng, kéo đến xin học rất đông. Nhiều người nhờ tài năng dạy dỗ của ông đã thành đạt, tên tuổi lẫy lừng. Trong đó có Vũ Kiệt người tỉnh Bắc Ninh, đỗ trạng nguyên khoa Nhâm Thìn (1472), lúc mới 21 tuổi. Đến khoa thi Đinh Mùi (1487) lại có thêm người học trò của ông là Trần Sùng Dĩnh, người làng Đông Khê, huyện Thanh Lâm (Hải Dương) đỗ trạng nguyên. Tiếp đến khoa thi Bính Thìn (1496), người đứng đầu tam khôi, chiếm học vị trạng nguyên là Nghiêm Viện người tỉnh Bắc Ninh, cũng là học trò của ông… Ngoài ra còn có bảng nhãn Nguyễn Đức Trinh, bảng nhãn Nguyễn Huân, người đã đỗ đầu kỳ thi hương, thi hội. Các thám hoa Trần Bích Hoàng, Lê Ninh, Nguyễn Doãn Điện… và nhiều người ở Viện hàn lâm văn học do vua Lê Thánh Tông sáng lập, là học trò của thầy Trần Ích Phát.

Tuy không có học vị tiến sĩ nhưng bằng sự tự học và thực tài của mình, nhà giáo Trần Ích Phát đã cống hiến cho đất nước gần 70 nhân tài có học vị từ tiến sĩ trở lên. Ông đã được vua Lê Thánh Tông trọng vọng phong chức là Đông các đại học sĩ, ngang hàng với những bậc Tam khôi, tiến sĩ đương thời. Ông qua đời khi tròn 100 tuổi.

Lê Hồng Thiện