Một kiến trúc sư “dấu ấn”…

Ông Nguyễn Ngọc Chân.Ảnh tư liệu gia đình

Ông là đồng tác giả của nhiều khách sạn, biệt thự nổi tiếng ở Đà Lạt và công trình Trường đảng Nguyễn Ái Quốc ở Hà Nội được Giải thưởng Nhà nước về văn học-nghệ thuật năm 2004. Ông là một trong những người sáng lập Hội kiến trúc sư Việt Nam, từng tham gia thiết kế nhiều công trình phục vụ kháng chiến ở Việt Bắc, sau này là nhiều công sở ở Hà Nội và các địa phương... Đặc biệt, ông là tác giả chính của đồ án thiết kế Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, một tác phẩm tiêu biểu của nền kiến trúc Việt Nam đương đại...

Sinh thời, ông thường chỉ “khoe” mình là một trí thức Hà Nội đi theo cách mạng, nhiều lần được gặp Bác Hồ và những lời căn dặn của Người về nghệ thuật kiến trúc là sợi chỉ đỏ xuyên suốt cuộc đời sáng tạo của ông...

Trong dòng người tản cư khỏi Hà Nội tháng 12-1946, có gia đình kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Chân, một trí thức trẻ vừa tham gia khởi nghĩa ở Đà Lạt và được đoàn thể cử làm chủ tịch Hội thanh niên cứu quốc tỉnh Lâm Viên. Với “chức vụ” ấy, ông đã từng dẫn đầu đoàn biểu tình dài hàng cây số đấu tranh đòi quân Anh phải rút khỏi thành phố Đà Lạt. Cuộc đời cách mạng của ông kể từ đó, nhưng phải đến khi ông quyết định trở ra Hà Nội, đưa gia đình tản cư vào Liên khu Bốn để tham gia kháng chiến, ông mới coi như mình đã chính thức “dấn thân” vào sự nghiệp cách mạng.

Sau này, ông thường kể với con cháu chuyện ông “trôi dạt” vào cao nguyên là do ở Hà Nội, ông không chịu hợp tác với những kiến trúc sư Pháp luôn có tư tưởng miệt thị và kìm hãm nghệ thuật kiến trúc truyền thống của Việt Nam. Là một kiến trúc sư “Tây học” nhưng ông luôn đề cao nghệ thuật dân tộc trong các công trình do ông thiết kế. Thời kỳ ở chiến khu Việt Bắc, ông đã nghiên cứu nhiều mẫu nhà phục vụ kháng chiến như: Trụ sở Uỷ ban nhân dân các cấp, nhà triển lãm, chòi phát thanh, lớp học, nhà ở… Nhiều mẫu nhà được vẽ màu trên giấy giang, hoặc làm mô hình bằng gỗ trưng bày triển lãm trong ATK và in thạch gửi về các địa phương để ứng dụng.

KTS Nguyễn Ngọc Chân là người chủ trì phương án thiết kế Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, được chọn để các chuyên gia trong và ngoài nước tiếp tục hoàn hiện và xây dựng nên công trình Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh hiện nay. Ảnh: DUY TƯỜNG

Kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược thành công, ông lần lượt được giao nhiều chức vụ quan trọng cấp Cục, Vụ, Viện… thuộc ngành xây dựng, kiến trúc và giao thông-công chính. Nhưng có một “chức” ông tự hào nhất, là Chánh văn phòng Ban xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng thời là chủ trì thiết kế về phía Việt Nam của công trình này. Kiến trúc sư Đoàn Đức Thành ở Hội kiến trúc sư Việt Nam, kể: “Sau khi được Nhà nước giao nhiệm vụ chủ trì thiết kế Lăng Bác, Viện trưởng Viện thiết kế dân dụng Nguyễn Ngọc Chân đã đề nghị với Bộ Xây dựng và Hội kiến trúc sư Việt Nam phát động 7 cuộc thi sáng tác, góp ý kiến thiết Lăng Bác, từ tháng 12-1969 đến tháng 12-1970. Đó là những ý tưởng giúp cho Bộ Chính trị thống nhất ý kiến chỉ đạo “Lăng Bác phải là một công trình trang nghiêm, đối xứng, có bệ tam cấp, có hành lang và cột trụ… như kiến trúc truyền thống dân tộc”. Lĩnh hội ý kiến chỉ đạo trên đây, KTS Nguyễn Ngọc Chân đã chủ trì thiết kế phương án được nhân dân đồng tình và Bộ Chính trị chấp thuận để giới thiệu với chuyên gia xây dựng Liên Xô. Và tên tuổi của ông đã được ghi trong bảng vàng nhóm tác giả công trình Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh ở quảng trường Ba Đình hiện nay.

Ngoài công trình Lăng Bác, KTS Nguyễn Ngọc Chân còn là tác giả của nhiều công trình ở miền Bắc mà theo đánh giá của nhiều đồng nghiệp là “góp phần tạo nên dấu ấn thời đại, một giai đoạn phát triển của nghệ thuật kiến trúc Việt Nam”, như: Nhà nghỉ của Trung ương ở Hồ Tây, nhiều khách sạn cao cấp ở Đồ Sơn, nhiều hội trường của các ngành ở Hà Nội, công sở của một số tỉnh và thành phố. Đặc biệt, ngay từ những ngày đầu đất nước bị chia cắt, KTS Nguyễn Ngọc Chân đã có mặt tại đầu cầu Hiền Lương ở Vĩnh Linh, tìm địa điểm và thiết kế cột cờ Tổ quốc thật cao đẹp để đồng bào miền Nam chiêm ngưỡng, hướng về miền Bắc XHCN, hướng về Đảng và Bác Hồ kính yêu. Công trình ấy đã bị máy bay và pháo hạm địch phá hoại, nhưng hình ảnh của nó vẫn in đậm trong lòng đồng bào, đồng chí đôi bờ sông Bến Hải và đã được tái hiện trong quá trình xây dựng cột cờ Tổ quốc hiện nay ở bờ Bắc cầu Hiền Lương.

Một trong những công trình đặc biệt của KTS Nguyễn Ngọc Chân đã được tặng Giải thưởng Nhà nước đợt 1, là quần thể kiến trúc Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc ở Hà Nội. Nổi bật nhất của công trình này là nhà hội trường với mặt bằng hình chữ T, mặt chính có 6 cột cao suốt 2 tầng toà nhà, tạo nên 5 khoảng đều đặn gắn với đại sảnh theo kiểu đại thức. Đây là một giải pháp kiến trúc bình dị, hình khối và đường nét tỉ lệ một cách chững chạc, có chính-phụ rõ ràng, với những chuẩn mực kinh điển. Nội dung và hình thức của công trình này một thời được coi là khuôn mẫu cho các trường đại học, các cơ quan công quyền ở Hà Nội và nhiều địa phương trong cả nước…

KTS Nguyễn Ngọc Chân từ trần cách nay đã 17 năm, nhưng trong những ngày chuẩn bị kỷ niệm 60 năm thành lập Hội kiến trúc sư Việt Nam (4-1948/4-2008), nhiều đồng nghiệp vẫn nhắc đến ông như một người bạn, một người thầy, một tài năng khả kính. Đặc biệt, nhiều công trình kiến trúc do ông thiết kế và tham gia xây dựng vẫn còn nguyên giá trị, vẫn tồn tại với thời gian. Ông xứng đáng là một trí thức cách mạng của Thủ đô ngàn năm văn hiến.
Đức Thọ