Từ đó, một phong trào thi đua yêu nước được nhóm lên khắp cả nước. Trong dịp 1.000 ngày kháng chiến, Chủ tịch Hồ Chí Minh có lời kêu gọi, khẳng định “từ cuộc vận động tăng gia sản xuất và luyện quân lập công, chúng ta đã tiến đến phong trào thi đua ái quốc khắp mọi mặt, khắp mọi nơi. Với lòng nồng nàn yêu nước và lực lượng vô cùng tận của nhân dân ta, cuộc thi đua ái quốc nhất định sẽ thành công to”. Ngày 11-6-1948, Người ra Lời kêu gọi thi đua ái quốc và từ đây, phong trào thi đua ái quốc chính thức bắt đầu. Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên quan tâm, theo dõi chỉ đạo, động viên phong trào đến tận những tháng ngày trước lúc Người đi xa.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về thi đua yêu nước là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về nội dung, phương thức thi đua. 70 năm đã qua, nhưng Lời kêu gọi thi đua ái quốc của Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn vẹn nguyên giá trị lý luận, thực tiễn và mang tính thời sự nóng hổi.

Thi đua tăng cường đoàn kết, đoàn kết đẩy mạnh thi đua

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, thi đua là dù cá nhân hay tập thể; dù các dân tộc đa số hay thiểu số; dù lương hay giáo; già trẻ, gái trai; dù công, nông hay binh, sĩ... tất cả đều nhằm một mục đích: “Diệt giặc dốt, diệt giặc đói, diệt giặc ngoại xâm”. Chính mục đích đó là chất keo liên kết mọi giai tầng trong xã hội. Nhờ thi đua và qua thi đua mà mọi người thấy cần nhau hơn, gần gũi nhau hơn, không thể thiếu nhau trong công cuộc cách mạng. Ví như, muốn bộ đội đủ ăn mặc, đủ vũ khí, đánh mạnh, thắng nhiều, thì trí thức thi đua phát minh sáng chế, nông dân thi đua làm nhiều lúa, công nhân thi đua sản xuất nhiều súng đạn. Cùng với đó, trong thi đua diệt giặc lập công, thì bộ đội luôn nhớ đến đồng bào và động viên nhau không ngại hy sinh gian khổ, diệt nhiều giặc để đồng bào yên tâm sản xuất, làm ăn. Thi đua tăng cường đoàn kết còn thể hiện ở chỗ, một tấm gương sáng trong thi đua sẽ lôi cuốn nhiều người trong dòng chảy của cả dân tộc, tạo tình tương thân, tương ái trong cộng đồng.

Thi đua lôi cuốn mọi người, mọi nhà, mọi ngành, mọi lứa tuổi gắng phát triển tài năng, phát huy sáng kiến, làm nhanh, làm tốt, làm đẹp, nhằm tăng năng suất, tiết kiệm nguyên vật liệu, diệt được nhiều giặc. Đó là một cách yêu nước thiết thực và tích cực. Ai tự cho mình là yêu nước thì phải thi đua, bởi vì chỉ có qua thi đua, với kết quả cụ thể, thì mới bộc lộ và ngày càng bộc lộ tinh thần yêu nước.

Động lực tinh thần cho kháng chiến, kiến quốc

Theo tư tưởng về thi đua ái quốc của Bác Hồ, người người thi đua, nhà nhà thi đua, ngành ngành thi đua, các địa phương thi đua. Tất cả công, nông, bộ đội, du kích, dân quân, viên chức, văn nghệ sĩ, nhà giáo dục, đồng bào tư sản, địa chủ, các xã, khu ủy, tỉnh ủy, cán bộ của hội... thi đua. Cá nhân với cá nhân, đoàn thể với đoàn thể, cơ quan với cơ quan, các địa phương, các đơn vị bộ đội thi đua với nhau, tóm lại cả nước thi đua. Và thi đua về mọi mặt: Quân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa... Thi đua như vậy sẽ lợi nhà. Thí dụ, nông dân, khi chưa thi đua, thì làm một mẫu thu được 30 nồi. Khi đã thi đua, thì làm một mẫu được 32, 35 nồi, hoặc nhiều hơn nữa. Thi đua như vậy sẽ ích nước, bởi vì, ngoài phần thóc nộp cho Chính phủ, phần thóc ăn, phần thóc thừa bán cho Chính phủ. Chính phủ mua thóc để nuôi cán bộ, bộ đội, làm các việc ích chung. Tăng gia nhiều, thừa thóc nhiều, thì bán thóc cho Chính phủ càng nhiều hơn. Nếu tăng gia nhiều nhất trong địa phương, thì còn được Chính phủ khen thưởng. “Thế là đã được lợi, lại được danh”(1). Theo Người, thi đua là phải làm cho nhiều, nhanh, tốt, rẻ...

Tư tưởng Hồ Chí Minh về thi đua yêu nước chứa đựng hàm lượng lớn về lý luận thi đua. Những năm đầu của phong trào thi đua yêu nước, cả nước hừng hực khí thế “người người thi đua, ngành ngành thi đua”, để “ta nhất định thắng, địch nhất định thua”. Trong giai đoạn miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH), cùng miền Nam chống Mỹ, cứu nước, đã xuất hiện nhiều phong trào thi đua để giành danh hiệu lao động xã hội chủ nghĩa với những “ngọn cờ”: Duyên hải (trong công nhân), Đại phong (trong nông dân), Ba nhất (trong quân đội), “mỗi người làm việc bằng hai, để đền đáp cho đồng bào miền Nam ruột thịt”, thi đua “Dạy tốt, học tốt”, thanh niên “Ba sẵn sàng”, phụ nữ “Ba đảm đang”…

Nhờ thi đua mà chúng ta đạt được nhiều kết quả trong kháng chiến kiến quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Bộ đội diệt được nhiều giặc, công nhân làm ra nhiều sản phẩm, nông dân sản xuất được nhiều lương thực, trí thức có nhiều sáng kiến trong hoạt động khoa học, thanh niên học sinh có nhiều tiến bộ trong học tập, lao động sản xuất; trong Đảng bớt đi nhiều thói hư tật xấu; cán bộ đảng viên trong sạch hơn, gương mẫu hơn... Tóm lại, thi đua tạo ra một khí thế mới, tinh thần mới, con người mới, xung lực mới trong diệt giặc dốt, diệt giặc đói, diệt giặc ngoại xâm, diệt giặc nội xâm, trong xây dựng CNXH ở miền Bắc và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, góp phần to lớn vào sự nghiệp giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc.

Góp phần xây dựng Đảng, vì dân giàu, nước mạnh

Tròn 70 năm đã qua kể từ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi thi đua ái quốc và phát động phong trào thi đua yêu nước, đất nước ta hôm nay thực sự “thay da đổi thịt”. Qua hơn 30 năm đổi mới, chúng ta đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử. Có thể thấy, một trong những yếu tố làm nên thành tựu 70 năm qua, đặc biệt trong hơn 30 năm đổi mới là nhờ tinh thần thi đua yêu nước. Vì vậy, cần khẳng định rằng, tuy thời gian càng lùi xa, nhưng tư tưởng Hồ Chí Minh về thi đua ái quốc vẫn là một tài sản tinh thần vô giá của Đảng và dân tộc, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của Đảng và nhân dân ta tiến lên giành thắng lợi mới.

Trong tình hình hiện nay, nội dung giáo dục hàng đầu, xuyên suốt là giáo dục tinh thần dân tộc và lòng yêu nước, gắn liền với yêu CNXH, với sợi chỉ đỏ xuyên suốt là phấn đấu vì một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Yêu nước vì lợi ích tối cao của quốc gia và dân tộc. Trước đây cũng như hiện nay, thi đua yêu nước thực chất là chất keo tạo nên sự đoàn kết trong Đảng, đoàn kết toàn dân, toàn quân; xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đoàn kết quốc tế...

Bất kỳ ai, dù sinh sống, làm việc ở trong nước hay ở nước ngoài, mang trong mình dòng máu Việt, là con Lạc cháu Hồng, con Rồng cháu Tiên, thì trước hết và trên hết phải cống hiến cho dân giàu, nước mạnh, bằng thi đua lao động sản xuất sáng tạo, tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả. Biểu hiện cao nhất của lòng yêu nước hiện nay trong toàn Đảng, toàn dân, toàn quân, đặc biệt là cán bộ, đảng viên, nhất là những người lãnh đạo, đứng đầu, chủ chốt, cốt cán… là phải đẩy mạnh thi đua sản xuất; cần, kiệm liêm, chính; chống tham nhũng, tham ô, lãng phí, quan liêu. Vì chỉ có như vậy, mới giúp chúng ta xóa được nghèo nàn, lạc hậu, tụt hậu; đẩy mạnh sản xuất, thực hành tiết kiệm, chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu. Đây không phải là việc làm nhất thời mà phải thường xuyên, bền bỉ. Thi đua yêu nước phải được thể hiện bằng những việc làm thiết thực, cụ thể, hằng ngày, suốt đời...

Vấn đề đặt ra hiện nay là phải nhận thức sâu sắc, đầy đủ, toàn diện, có tính hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh về thi đua yêu nước. Kinh nghiệm cho thấy, nơi nào nhận thức và làm đúng lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh gắn với thực tiễn đất nước, đơn vị, nhiệm vụ cụ thể… thì sẽ thành công. Nơi nào làm theo kiểu hình thức, chiếu lệ, không đi vào thực chất, thậm chí mắc bệnh thành tích, “chạy” thi đua… thì nơi đó thất bại.

Toàn Đảng, toàn quân, toàn dân đang đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Nghị quyết Trung ương 4, khóa XII về tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng; ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ đã và đang đi vào đời sống chính trị của đất nước. Một Chính phủ kiến tạo, liêm chính, hành động thực tế vì nước, vì dân đang mang lại niềm hứng khởi cho nhân dân, doanh nghiệp và toàn xã hội. Thực tế cho thấy, trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội… luôn có một động lực to lớn là phong trào thi đua yêu nước.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về thi đua yêu nước soi sáng cho chúng ta trong cuộc chiến chống lại những gì cũ kỹ, lạc hậu, ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ, để tạo ra những cái mới mẻ, tốt tươi. Nhận thức khoa học và cách mạng đó chính là hướng tới cải tạo con người; xây dựng nhân cách người đảng viên Đảng Cộng sản, góp phần xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, thực sự là Đảng chân chính cách mạng, đạo đức, văn minh, xứng đáng với niềm tin cậy của nhân dân; đưa sự nghiệp đổi mới đến thắng lợi, xây dựng thành công CNXH và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

PGS, TS BÙI ĐÌNH PHONG, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh

(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.9, tr. 467.