Trà thuốc - coi chừng thêm bệnh

Trà thuốc là một chế phẩm hết sức tinh túy của y học cổ truyền và việc dùng trà thuốc để chữa bệnh nói chung và tăng cường sức khỏe nói riêng đã có một lịch sử khá lâu đời. Tuy nhiên, do hiểu biết không đầy đủ, nhiều người không có chuyên môn về y dược cũng tự bào chế và nhiều

Một cửa hàng bán trà thuốc trên phố Hải Thượng Lãn Ông-Hà Nội

người mua cũng với ý nghĩ đơn giản rằng nó được tinh chế từ hoa, lá, thân, rễ, củ của các loài thảo dược sẵn có trong thiên nhiên, uống bệnh không khỏi thì cũng vô hại. Từ những vấn đề trên dẫn đến hậu quả nhiều người bệnh cũ không khỏi lại rước thêm bệnh mới.

Gia truyền... không cần nhãn mác

Với lời nhắn gửi của một người thân ra Hà Nội tìm mua hộ trà dược chữa sỏi mật. Sau một thời gian hỏi han, tìm hiểu, tôi được một người quen giới thiệu đến phố Hải Thượng Lãn Ông-một con phố sầm uất, tập trung những thương hiệu bậc nhất ở Hà Nội về thị trường này. Sau lời kể sơ lược về bệnh tình người thân, chị chủ nhanh chóng lấy ra một bọc ni-lon, trong đó có rất nhiều túi nhỏ chứa những lá cây đã được thái sợi, rồi quảng cáo "đây là loại lá cây rừng từ Sơn La mang xuống, hãm nước uống, ngày 3 gói đều đặn trong một tháng, bảo đảm sỏi cứ thế là tan ra, kể cả người sỏi to bằng hạt lạc". Tuy nhiên điều tôi nghi ngại là các túi trà này có nhãn mác chỉ là những vuông giấy nhỏ, trông rõ là giấy phô-tô đóng kèm bên trong với tên lương y là Nguyễn Đình M. cùng công dụng, cách sử dụng, hạn bảo quản nhưng không thấy số đăng ký chất lượng cũng như đơn vị thẩm định.

Rời phố Hải Thượng Lãn Ông, tôi tìm đến các cửa hàng đông y trên phố Hàng Vải. Điều tôi ngạc nhiên nhất là ở đây có rất nhiều "đại lý" trà, mỗi "đại lý" có đến hàng trăm loại như: trà chữa hoạt huyết dưỡng não, trà chữa lợi tiểu, trà chữa huyết áp cao, trà an thần, trà chữa tim mạch, trà giảm béo-tăng cân, trà chữa u xơ tuyến tiền liệt, trà chữa ung thư... được bày từng bọc chật trên các kệ. Điều đáng nói là các gói hay hộp trà trên có hộp ghi công dụng, thành phần, hướng dẫn, hạn dùng có loại lại để trống trơn. Chị Mai, một chủ cửa hàng trên phố Hàng Vải lấy cho tôi xem một hộp trà mà chị gọi là trà Kim Tiền Thảo khi tôi nói có người thân bị sỏi mật. Tuy nhiên ngoài bao bì chẳng ghi công dụng và hướng dẫn sử dụng. Khi tôi thắc mắc, chị bảo: "Không cần phải ghi chỉ dặn miệng cho khách. Yên tâm vì nhà chị làm đại lý cho một lương y có tiếng". Chị cũng cho biết thêm, mỗi ngày chị có rất đông khách, chủ yếu là do tự giới thiệu nhau tìm đến chứ chị không quảng cáo. Tiền bán được mỗi ngày cũng lên đến tiền triệu.

Khảo sát thêm một số cửa hàng bán trà dược lẻ tẻ trên các con phố Hà Nội và các cửa hàng bán trà dược trong khu bán hàng khô ở chợ Đồng Xuân, Hàng Bạc, chúng tôi nhận thấy, rất ít người có bằng cấp chuyên môn về đông dược, chủ yếu thấy sinh lời nhanh lại có nhiều người có nhu cầu nên cũng mở cửa hàng, kinh doanh đủ loại. Chính vì vậy, đối với những người có mức độ bệnh nặng nhẹ, thể tạng, cơ địa khác nhau đều được gia chủ "rập khuôn" một liều lượng cố định. Nhiều khách muốn hỏi thêm thì ngoài việc đọc lại những điều ghi trên nhãn mác, giải thích qua loa thì cũng “bó tay”. Chưa kể việc không có kiến thức nền lại kinh doanh hàng trăm loại một lúc sẽ không tránh khỏi việc hướng dẫn sẽ "râu ông nọ cắm cằm bà kia" hoặc bảo quản không đúng cách dẫn đến ẩm mốc, sinh ra độc tố, tạo nên mầm bệnh nguy hiểm trong cơ thể con người.

Hậu quả và giải pháp

Theo Thạc sĩ Nguyễn Văn Lĩnh, trưởng ban Kế hoạch dược chính, Bệnh viện Y học cổ truyền quân đội: "Trà thuốc là loại trà có dược liệu, là cây thuốc đã được đăng ký trong dược điển, đã được cơ quan quản lý Nhà nước kiểm tra và cho in ấn”. Vì vậy phải biết bào chế, sử dụng đúng người, đúng cách, đúng bệnh sẽ có tác dụng nhất định, nếu dùng sai bệnh sẽ không khỏi mà còn gây thêm bệnh. Chẳng hạn, trà hoạt huyết dưỡng não không dược dùng cho phụ nữ có thai vì làm tăng nguy cơ sẩy thai; trà lợi tiểu, người đau dạ dày không nên dùng vì có vị kim tiền thảo tăng nguy cơ bào mòn dạ dày... Để có thể sao, tẩm, chế thành công, yêu cầu người sản xuất phải có trình độ chuyên môn và tuân theo những chỉ định khắt khe vì nó liên quan đến thành phần hóa học và hóa chất. Khi dược liệu dưới tác động này nếu không theo một quy trình chính xác thì ngoài việc làm mất tác dụng còn sản sinh ra những độc tố hoặc làm biến đổi trái ngược với tính chất ban đầu của dược liệu. Chẳng hạn, đối với những dược liệu có chứa tinh dầu, khi sao phải bảo đảm ở một nhiệt

độ nhất định vì một số loại cây sẽ không chịu được nhiệt độ quá cao và làm mất hết tác dụng của thuốc; hay khi chế thục địa là một quá trình thủy phân từ tinh bột chuyển sang đường, có tính lương-mát huyết, khi phối thêm sa nhân, gừng sẽ mang tính nóng có tác dụng bổ huyết.

Chính vì lý do đó mà theo quy định, lương y phải có bằng cấp nhất định mới được chế, sao, tẩm trà. Đối với người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa, những lương y có bằng cấp để thăm khám, bắt bệnh và uống trà thuốc theo chỉ định trước, trong và sau khi uống trà. Không nên chỉ đọc cách dùng của sản phẩm mà không có chỉ định của lương y, bác sĩ. Về phía Nhà nước cần có những chế tài nghiêm khắc và áp dụng mức thuế tiêu thụ đặc biệt với những bào chế, tiêu thụ; kết hợp những biện pháp tuyên truyền khuyến cáo hiệu quả với người sử dụng.

Bài, ảnh: KIM DUNG