Thủy lợi ứng phó với biến đổi khí hậu

Còn bao cấp thì còn lãng phí nước

Ông Huỳnh Văn Hải, xã Sơn Định, huyện Chợ Lách, tỉnh Bến Tre vẫn còn buồn rầu khi nhớ lại đợt xâm nhập mặn những tháng đầu năm 2016. Ông không thể ngờ vùng đất quê ông vốn nằm trên sông Cổ Chiên (một nhánh của sông Tiền) nước ngọt bao quanh lại có thể bị nước mặn xâm nhập. Vườn sầu riêng khi đó đang trổ bông (ra hoa) khá đều, thì bỗng dưng bông rụng tả tơi. Gia đình ngược xuôi tìm mọi phương cách cứu cây. Vườn sầu riêng không chết nhưng một vụ mùa lỡ hẹn cho trái. Lúc bấy giờ, ông mới biết là do nước mặn xâm nhập.

Vườn cam, quýt của gia đình anh Trịnh Quốc Cường ở ấp Cần Dực, xã Lộc Thành, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước cũng héo khô, bị chết do hạn hán, mặc dù anh đã đầu tư đào tới 3 cái giếng để lấy nước cứu cây (mỗi giếng tiêu tốn 20-30 triệu đồng chi phí khoan).

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), hạn hán và xâm nhập mặn những tháng đầu năm 2016 đã "cướp" đi của "vựa lúa" Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) 1,2 triệu tấn lúa.

Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Nguyễn Xuân Cường cho hay, BĐKH diễn biến nhanh, phức tạp, khó lường hơn so với hình dung ban đầu, làm sản xuất bị đảo lộn. Vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của nước ta là ĐBSCL có nguy cơ ngập sâu tới 1m sau 100 năm nữa.

Trong điều kiện thông thường, Việt Nam có thể có khoảng 800 tỷ mét khối nước ngọt. Thế nhưng, điều đáng lo ngại là đa số những dòng sông lớn ở nước ta lại có đầu nguồn ở nước ngoài. Về vấn đề này, GS, TS Phạm Hồng Giang, nguyên Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch Hội Đập lớn nhìn nhận, trước tình hình BĐKH và việc nhiều công trình thủy điện được xây dựng ở các nước đầu nguồn sông Mê Công thì việc bảo đảm an ninh nguồn nước là một thách thức lớn. Đợt hạn hán, xâm nhập mặn ở khu vực Nam Trung Bộ và ĐBSCL đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho sản xuất nông nghiệp và ảnh hưởng tới đời sống của người dân, là bài học vô cùng thấm thía cho nước ta trong việc quy hoạch và sử dụng nguồn nước hiệu quả.

Hiện nay, việc quy hoạch thủy lợi còn chưa tốt, sử dụng nước còn cho hiệu quả thấp. Ông Phạm Văn Yên, Phó giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Tây Ninh thẳng thắn nhận xét, đối với trồng lúa, việc sử dụng nước lãng phí là do còn được miễn phí thủy lợi. Trong khi đó, các công ty thủy lợi chỉ cấp nước đến cống đầu kênh là hết trách nhiệm, không cần quan tâm đến việc người dân có lấy được nước hay không, sử dụng nước như thế nào. Vì thế, cần phải tính đúng, tính đủ số lượng nước cần sử dụng, rồi chi phí sử dụng nước. “Người dân không có nghĩa vụ đóng tiền nên sử dụng nước rất lãng phí. Cùng với đó, người dân và các công ty thủy lợi đang xác định diện tích tưới “ảo”, không đúng thực tế. Các công ty thủy lợi cũng không có động lực nâng cao năng lực quản lý, phục vụ phát triển vì được bao cấp tới “tận răng”, ông Phạm Văn Yên nói.

Theo nhiều chuyên gia, hiện nay ngành thủy lợi mới chỉ được tập trung đầu tư các công trình chống lũ, trong khi đó các giải pháp phi công trình lại chưa được chú trọng. Cùng với đó, quản lý thống nhất các lưu vực sông còn yếu là một trong những nguyên nhân góp phần gây lãng phí nguồn tài nguyên nước.

Cần quy hoạch lại cây trồng, áp dụng công nghệ tưới tiên tiến    

Để ứng phó với nguy cơ BĐKH ngày càng nhanh và gây tác hại lớn, các chuyên gia cho rằng, ngành nông nghiệp cần phải quy hoạch lại hệ thống thủy lợi, cơ cấu lại cây trồng, đồng thời áp dụng các công nghệ tưới tiên tiến nhất để nâng cao hiệu quả.

Về quy hoạch thủy lợi, ông Nguyễn Văn Tỉnh, Phó tổng cục trưởng Tổng cục Thủy lợi cho rằng, trong thời gian tới, ngành thủy lợi cần xem xét, không chỉ chú trọng cây lúa mà còn phải phục vụ nước cho cây trồng khác và phục vụ nuôi trồng thủy sản. Điều này nhằm sử dụng nước một cách hợp lý, đồng thời tăng tính hiệu quả về kinh tế trong sản xuất nông nghiệp. 

GS, TS Phạm Hồng Giang cho rằng, nên kết hợp hài hòa nhiều giải pháp, trong đó có giải pháp về công trình kết hợp với chuyển đổi cấu trúc của sản xuất nông nghiệp, canh tác những cây trồng có giá trị cao lại sử dụng ít nước. Hiện nay, việc trồng lúa sử dụng tới 80% lượng nước mặt.

Thứ trưởng Bộ NN&PTNT, Tổng cục trưởng Tổng cục Thủy lợi Hoàng Văn Thắng cũng nhấn mạnh việc sử dụng nguồn nước theo hướng tiết kiệm, đa mục tiêu. Theo đó, tưới tiên tiến và tưới tiết kiệm nước là giải pháp quan trọng. Thực tiễn đã chứng minh điều này. Ví dụ như, cây sắn ở Tây Ninh, thông qua tưới tiết kiệm nước, năng suất đã được nâng lên đến 50-70 tấn/ha (trong khi trước đó là 25-30 tấn/ha). Các tỉnh Bình Dương và Đồng Nai cũng áp dụng công nghệ tưới tiên tiến, vừa giúp tiết kiệm nước, vừa giúp tăng năng suất cây mía, từ 60 tấn/ha lên đến 95 tấn/ha thậm chí lên hơn 100 tấn/ha. Áp dụng công nghệ tưới tiên tiến, tiết kiệm nước sẽ cho nhiều lợi ích như: Thích ứng trong điều kiện khô hạn, nâng cao năng suất, giảm phát thải, giảm vật tư nông nghiệp (phân bón, thuốc trừ sâu).  

Không chỉ thế, trước tình hình hiện nay, giải pháp đẩy mạnh liên kết, phối hợp trong việc sử dụng hiệu quả nguồn nước được đặt ra rất bức thiết. Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Trần Hồng Hà cho rằng, cần phải có sự cam kết mạnh mẽ, mang tính pháp lý của các nước trong việc sử dụng tài nguyên nước một cách bền vững nhằm giải quyết các thách thức xuyên biên giới đối với vùng ĐBSCL. Ở trong nước, cũng cần có cơ chế phối hợp liên tỉnh, liên ngành, liên vùng để hạn chế những bất cập trong quản lý sử dụng tài nguyên nước. 

NGUYỄN KIỂM