Chuẩn bị bệnh nhân vào chụp hình ảnh bức xạ trên máy SPECT tại Viện Y học phóng xạ và u bướu Quân đội.

Những vụ thất thoát nguồn phóng xạ xảy ra gần đây tác động xấu đến an ninh, trật tự xã hội và tâm lý, sức khỏe không chỉ của những người trực tiếp làm nhiệm vụ, mà cả người dân. Việc nhận biết, phát hiện, xử lý an toàn nguồn phóng xạ trôi nổi cũng như bảo đảm an toàn phóng xạ trong hoạt động y tế đặt ra rất cấp thiết.

Nỗi lo thất thoát nguồn phóng xạ

Sự cố thất thoát nguồn phóng xạ của Viện Công nghệ xạ hiếm thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cuối tháng 5-2006 và được phát hiện hơn một tuần sau đó tại khu vực nhà 628 phố Bạch Đằng (Hà Nội) tại một cơ sở thu mua phế liệu, là một trong số các vụ mất mát nguồn phóng xạ ở nước ta, gây nguy hiểm cho sức khỏe con người và môi trường xung quanh. Hậu quả còn lớn hơn nữa nếu không được phát hiện và xử lý an toàn, kịp thời. Những người thu mua, tiếp xúc, sống xung quanh khu vực nguồn phóng xạ và các cán bộ tham gia khắc phục, xử lý nguồn phóng xạ đã được Viện Y học phóng xạ và u bướu Quân đội (Cục Quân y, Tổng cục Hậu cần) khám bệnh, xét nghiệm, chăm sóc y tế và tư vấn sức khỏe. Đến nay, sức khỏe của những người được viện khám bệnh và chăm sóc y tế đã ổn định. Việc thất thoát nguồn phóng xạ của Viện Công nghệ xạ hiếm đã được các cơ quan chuyên môn của Quân đội, Cục Kiểm soát an toàn bức xạ (Bộ Khoa học và Công nghệ) vào cuộc khẩn trương, kịp thời, xử lý đúng quy trình, bảo đảm an toàn.

Trên thế giới, việc nguồn phóng xạ bị lấy cắp, “bỏ rơi” ở các bãi rác thải hoặc bị buôn bán, chuyển giao bất hợp pháp… diễn ra rất phức tạp. Nguy hiểm nhất là nguồn phóng xạ rơi vào tay các ổ nhóm, đối tượng xấu, khi đó, hậu quả với môi trường và sức khỏe con người thật khó lường. Ở Thái Lan, vào năm 2000, một nguồn phóng xạ Cobalt-60 đã bị “bỏ rơi” trong thùng chứa rác thải y tế. Nguồn phóng xạ này được đem bán cho một cơ sở thu mua sắt vụn ở tỉnh Sa-mu-pra-khan. Do không biết đây là nguồn phóng xạ, nên các lao động đã tháo rời và phơi trần giữa đống sắt thép phế liệu. Hậu quả là hàng chục lao động, trong đó có cả chủ cơ sở thu mua phế liệu bị nhiễm xạ, bỏng nặng và mắc bệnh hiểm nghèo. Những tai nạn từ nguồn phóng xạ bị bỏ rơi, bị đem bán phế liệu cùng với các thiết bị y tế, máy công nghiệp do sự tắc trách, sợ tốn chi phí xử lý của các chủ quản lý, nguồn phóng xạ xảy ra ngày càng nhiều, nguy hiểm hơn, nó được vận chuyển, buôn bán qua đường nhập phế liệu.

Trong việc khám và điều trị bệnh, các cơ sở y tế sử dụng số lượng lớn nguồn phóng xạ, nhất là trong các dụng cụ chiếu xạ như máy gia tốc Cobalt-60; thiết bị X-quang… Các ngành công nghiệp, nông nghiệp, lâm nghiệp và một số ngành khác ở nước ta đã ứng dụng mạnh mẽ kỹ thuật hạt nhân trong một số lĩnh vực nghiên cứu, nâng cao chất lượng sản phẩm. Các loại máy móc, trang thiết bị này sau khi hết hạn sử dụng, nếu không được quản lý chặt chẽ, đem bán chung với phế liệu, vô tình làm thất thoát nguồn phóng xạ ra môi trường. Theo báo cáo khoa học của Viện Y học phóng xạ và u bướu Quân đội, hiện ở nước ta có khoảng 739 nguồn chiếu xạ phân bố ở 19 tỉnh, thành phố, trong đó gần 500 nguồn thực tế đã hết hạn sử dụng; khoảng 20 đơn vị y tế đang sử dụng nguồn Cobalt phóng xạ, hàng nghìn cơ sở y tế đang sử dụng máy X-quang, cộng hưởng từ, CT… Các cơ sở sử dụng nguồn phóng xạ thường chỉ chú trọng khai thác kỹ thuật, chưa coi trọng bảo đảm an toàn phóng xạ cho nhân viên và môi trường.

Để kiểm soát chặt chẽ nguồn phóng xạ, Nhà nước đã có Pháp lệnh An toàn và kiểm soát bức xạ, có hiệu lực từ năm 1996. Cục Kiểm soát và an toàn bức xạ hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ) hiện đang cấp phép và quản lý hồ sơ của tất cả các nguồn phóng xạ trên toàn quốc (không kể các máy X-quang). Tháng 9-2007, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định ban hành Quy chế phát hiện, xử lý nguồn phóng xạ nằm ngoài sự kiểm soát. Với văn bản Nhà nước này, công tác quản lý nguồn phóng xạ được thực hiện chặt chẽ, hiệu quả hơn, nhằm tránh những tai nạn, hậu quả đáng tiếc do các nguồn phóng xạ trôi nổi gây ra.

Nhận biết, phát hiện kịp thời

Chiếm số lượng lớn số vụ tai nạn phóng xạ là do những người lao động, tiếp xúc với nguồn phóng xạ mà không nhận biết, phát hiện ra nguồn phóng xạ. Các nguồn phóng xạ đều gây nguy hiểm, nên việc thiếu hiểu biết, nhận thức không đúng, lơ là trong quản lý nguồn phát bức xạ rất dễ gây mất an toàn. Bài học từ những vụ thất thoát nguồn phóng xạ, đấu tranh chống tổ chức, cá nhân buôn bán nguồn phóng xạ ở nước ta thời gian qua cho thấy: Các ngành, các cấp, tổ chức, cá nhân cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục ý thức trách nhiệm trong việc phát hiện, xử lý nguồn phóng xạ ngoài sự kiểm soát; phổ biến kiến thức, tập huấn kỹ năng về bảo đảm an toàn phóng xạ. Cơ quan chức năng tổ chức thu thập, điều tra, nghiên cứu thông tin để phát hiện nguồn phóng xạ ngoài sự kiểm soát; xây dựng và quản lý cơ sở dữ liệu về kiểm soát an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân; triển khai các biện pháp tìm kiếm nguồn phóng xạ khi có thông tin. Các nguồn phóng xạ thường chứa trong các khối nặng đóng kín, có ký hiệu hoa thị hoặc ghi dòng chữ phóng xạ hoặc bằng tiếng Anh: “Radioactive”. Nếu bị mất hết các dấu hiệu, nếu đó là khối sắt nặng có hình tròn, hình trụ, khối vuông, hình thoi và thường chứa chì thì rất có thể trong đó chứa nguồn phóng xạ. Các cơ sở thu mua phế liệu kim loại cần có thiết bị phát hiện nguồn phóng xạ và được huấn luyện phương pháp phát hiện nguồn phóng xạ phù hợp. Các cơ sở có chức năng quản lý kiểm soát an toàn bức xạ, hạt nhân triển khai phương tiện kỹ thuật, các biện pháp hữu hiệu để kiểm soát, phát hiện nguồn phóng xạ trôi nổi, nhất là ở khu vực cửa khẩu.

Đề cao trách nhiệm quản lý, sử dụng

Hậu quả của nguồn phóng xạ nằm ngoài sự kiểm soát gây ra đối với môi trường, sức khỏe con người và an ninh, trật tự xã hội là khôn lường. Mọi tổ chức, cá nhân phải thông báo cho cơ quan chức năng gần nhất khi phát hiện hoặc có thông tin về nguồn phóng xạ. Các lực lượng chức năng khi phát hiện nguồn phóng xạ phải bắt giữ, quản lý đúng quy định, thông báo ngay cho cơ quan Khoa học-công nghệ địa phương hoặc Cục Kiểm soát và An toàn bức xạ, hạt nhân. Các cơ sở y tế, một mặt quản lý chặt chẽ trang thiết bị y tế chứa nguồn bức xạ, phóng xạ, mặt khác khi phát hiện bệnh nhân bị nghi ngờ tổn thương do phóng xạ, cần thông báo ngay cho cơ quan chức năng. Việc xử lý nguồn phóng xạ nằm ngoài sự kiểm soát phải đúng quy định, bảo đảm an toàn, tránh gây hậu quả thứ cấp.

Bài và ảnh: HƯƠNG HỒNG THU