Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân (ảnh Dân trí)

Ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11 là ngày hội của các thầy giáo, cô giáo và cán bộ quản lý giáo dục cùng phụ huynh, học sinh. Song, trong bài trả lời phỏng vấn này, chúng tôi đã đề nghị Bộ trưởng Nguyễn Thiện Nhân giới hạn các vấn đề liên quan trực tiếp đến đội ngũ giáo viên. Sau đây là những nội dung chính.

Đội ngũ nhà giáo: Có cả ưu điểm cùng hạn chế

- Thưa Bộ trưởng, ngày 20-11 - Ngày Nhà giáo Việt Nam. Các nhà báo của báo QĐND và cộng tác viên, thông tin viên chức mừng Bộ trưởng cùng các thầy giáo, cô giáo và cán bộ quản lý giáo dục trong cả nước nhân ngày vui này. Xin được hỏi đồng chí Bộ trưởng, có thể nhìn nhận khái quát đội ngũ nhà giáo hiện nay như thế nào?

- Phát triển giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là điều kiện để tạo ra và phát huy lợi thế cạnh tranh quốc tế của Việt Nam về nguồn lực con người trong quá trình toàn cầu hóa.

Những năm qua, chúng ta đã xây dựng được đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục ngày càng đông đảo và phần lớn có phẩm chất đạo đức, ý thức chính trị tốt, có trình độ chuyên môn, nghiệp vụ ngày càng được nâng cao. Đội ngũ này cơ bản đã đáp ứng yêu cầu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Với nỗ lực to lớn và lòng yêu nghề, đội ngũ nhà giáo đã triển khai có hiệu quả các hoạt động giáo dục-đào tạo ở mọi cấp học, ở mọi miền của đất nước, góp phần quyết định tạo ra nguồn nhân lực thực hiện thắng lợi sự nghiệp bảo vệ và xây dựng Tổ quốc.

- Những đóng góp đó có thể minh chứng bằng những việc có tính định lượng?

- Những nỗ lực của đội ngũ nhà giáo đã góp phần quan trọng vào việc đưa các đội tuyển học sinh Việt Nam ở trình độ phổ thông, của học sinh học nghề, của sinh viên các đại học ngày càng đạt được những giải cao của khu vực và quốc tế. Từ năm 1974 đến năm 2006, nước ta đã có 432 học sinh/tổng số 507 học sinh dự các cuộc thi Olympic quốc tế đạt giải (đạt tỷ lệ 85,2%), trong đó 99 huy chương vàng, 145 huy chương bạc, 166 huy chương đồng, 22 bằng khen. Nhiều học sinh đạt giải cao với mức điểm tuyệt đối, nhiều đội tuyển được xếp thứ hạng rất cao, được bạn bè trên thế giới công nhận, nể phục.

Học sinh và sinh viên Việt Nam ra nước ngoài học, nhiều người đã đạt được kết quả rất tốt, được nhà trường và các nước thừa nhận. Nhiều người đã đại diện tiêu biểu, xứng đáng cho giới thanh niên Việt Nam về cả phẩm chất đạo đức và chuyên môn.

Thành tựu kinh tế trong 20 năm đổi mới với tốc độ tăng trưởng kinh tế của Việt Nam bình quân trên 7%/năm, đạt vào loại cao nhất thế giới. Những người lao động Việt Nam, sản phẩm của ngành giáo dục và đào tạo của chúng ta, chính là tác giả của thành tích đáng tự hào này.

- Dư luận thường nói đến những bất cập về chất lượng giảng dạy của nhà giáo, theo Bộ trưởng thì thực trạng đó như thế nào?

- Đúng là so với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu mới của đất nước, số lượng, cơ cấu đội ngũ nhà giáo còn nhiều bất hợp lý, chất lượng còn yếu kém.

Yếu kém lớn nhất của giáo viên phổ thông hiện nay vẫn là phương pháp dạy học, phương pháp đánh giá học sinh và việc dạy chưa bảo đảm yêu cầu học đi đôi với hành. Phương pháp dạy còn nặng về truyền đạt kiến thức, chưa phát huy tính chủ động và khuyến khích sự vận dụng sáng tạo của học sinh, sinh viên. Chưa chú trọng việc hướng dẫn hình thành năng lực tự học của học sinh, sinh viên và khả năng làm việc tập thể, làm việc theo nhóm.

Còn với các trường đại học, cao đẳng thì đội ngũ giảng viên rất thiếu, nhất là đối với những chuyên ngành đào tạo mới, môn học mới, cán bộ đầu ngành bị hẫng hụt. Trình độ chung (đặc biệt là về nghiên cứu khoa học và công nghệ) ở mức thấp trong tương quan với các nước trên thế giới. Hiện tại 55% giảng viên đại học, cao đẳng chỉ có trình độ cử nhân, kỹ sư, chỉ có 13% là tiến sĩ, số phó giáo sư là hơn 4%, số giáo sư 1%. Ở các nước tương đối phát triển, người đứng giảng ở bậc đại học phải là tiến sĩ. Tỷ lệ giáo sư, phó giáo sư giảng chính khoảng 40%.

- Nhưng có lẽ bức xúc nhất trong dư luận xã hội vẫn là về tính mô phạm của một số giáo viên?

- Quả thật đây là vấn đề rất nhức nhối không chỉ trong dư luận xã hội mà ngay cả trong ngành. Bởi vì, một bộ phận nhỏ nhà giáo nhận thức còn hạn chế, thiếu gương mẫu, vi phạm đạo đức lối sống và chuẩn mực của người thầy, gây bức xúc và lo lắng của nhân dân. Họ không đấu tranh, thậm chí còn bị lôi cuốn, thỏa hiệp, tham gia vào những tiêu cực trong thi cử, chấm luận văn, luận án tốt nghiệp.

Nhiều khoảng trống trong tổ chức, quản lý

- Thưa Bộ trưởng, tình trạng đó có nguyên nhân từ tổ chức, quản lý?

- Trong một thời gian tương đối dài, tư duy về quản lý giáo dục của ngành giáo dục - đào tạo, các bộ, ngành, địa phương chậm đổi mới, lại có bệnh thành tích trong đội ngũ cán bộ quản lý. Suốt thời gian dài, chưa có một tổ chức chuyên trách đủ mạnh để tham mưu và theo dõi, tổ chức triển khai việc xây dựng đội ngũ nhà giáo. Thế nên, nhìn chung sự chỉ đạo thiếu tính chuyên nghiệp, không có đủ thời gian và cán bộ để chăm lo cho đội ngũ nhà giáo. Công tác quy hoạch và kế hoạch đào tạo đội ngũ còn yếu và chưa được chú trọng đúng mức, chưa bám sát nhu cầu sử dụng của địa phương và đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục phổ thông.

- Có thể kể cụ thể những gì cần được xem xét trong vấn đề này?

- Công tác quản lý đội ngũ nhà giáo còn yếu kém. Thanh tra, kiểm tra và xử lý chưa kịp thời và có nơi, có lúc chưa nghiêm. Công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức chưa được chú ý đúng mức, thiếu thường xuyên, còn hình thức, hiệu quả thấp. Đội ngũ thanh tra chuyên ngành chưa đủ về số lượng, bảo đảm chất lượng, quyền hạn, nhiệm vụ của thanh tra viên cũng chưa được quy định thật rõ ràng.

- Có nguyên nhân từ đào tạo, bồi dưỡng nhà giáo không, thưa Bộ trưởng?

- Có thể nói ngắn gọn thế này: Nội dung, phương pháp, bồi dưỡng giáo viên còn nặng về lý thuyết, chưa sát thực tế, chưa trang bị trước cho người học những kỹ năng mới cần thiết. Chất lượng và hiệu quả của công tác bồi dưỡng thường xuyên và bồi dưỡng theo chu kỳ còn hạn chế. Phần lớn các nhà giáo ít có điều kiện cập nhật kiến thức và phương pháp giáo dục hiện đại. Quy mô đào tạo đại học - cao đẳng được mở rộng quá nhanh, sau 5 năm tăng 40% để đáp ứng nhu cầu học tập của xã hội, trong khi sự phát triển đội ngũ nhà giáo không tương ứng cả về số lượng và chất lượng.

- Có những ý kiến kêu ca về lương và thu nhập của phần lớn nhà giáo còn thấp?

- Trong thực tế thì đời sống của đội ngũ nhà giáo nhìn chung còn nhiều khó khăn. Đã nhiều năm rồi, lương của nhà giáo chưa thực sự làm họ chuyên tâm với công việc, còn phải làm thêm để tăng thu nhập, ít dành thời gian tự học, nghiên cứu khoa học, tập trung đúng mức cho việc nâng cao chất lượng giảng dạy.

Nâng cao chất lượng và phát triển đội ngũ nhà giáo

- Thưa Bộ trưởng, trong thời gian tới, đội ngũ nhà giáo phải có bước phát triển như thế nào?

- Việc nâng cao chất lượng và phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục một cách toàn diện ngang tầm với đòi hỏi của phát triển đất nước thời kỳ sau năm 2010 là nhiệm vụ có tính chất quyết định để phát triển hệ thống giáo dục đào tạo.

Xây dựng đội ngũ theo hướng chuẩn hóa, đủ về số lượng, nâng cao chất lượng, đồng bộ về cơ cấu, đặc biệt chú trọng nâng cao bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, lối sống, lương tâm nghề nghiệp và trình độ chuyên môn của nhà giáo, đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của sự nghiệp giáo dục trong công cuộc đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế.

Điều đó chỉ có thể là phải tăng cường sự lãnh đạo của Đảng ở cấp quốc gia và tại mỗi địa phương, mỗi ngành cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo. Phải xây dựng trật tự kỷ cương, nền nếp trong dạy và học, phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế, tạo môi trường giáo dục lành mạnh. Rà soát, sắp xếp lại đội ngũ. Đổi mới nội dung đào tạo và phương pháp giáo dục.

- Như vậy sẽ có rất nhiều việc phải làm, thưa Bộ trưởng?

- Trước hết là tổ chức triển khai thực hiện tốt Chỉ thị số 33/2006/CT-TTg ngày 8-9-2006 của Thủ tướng Chính phủ về chống tiêu cực và khắc phục bệnh thành tích trong giáo dục, coi đây là khâu đột phá trong năm 2006-2007 để lập lại trật tự, kỷ cương nền nếp trong dạy và học và quản lý giáo dục, làm tiền đề triển khai những giải pháp khác nhằm khắc phục các yếu kém trong ngành, tạo môi trường giáo dục lành mạnh. Quy định trách nhiệm của cơ quan quản lý giáo dục và nhà trường trong việc ngăn chặn các biểu hiện tiêu cực, nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục. Tôn vinh những tấm gương mẫu mực, nhà quản lý giáo dục giỏi, tuyên truyền rộng rãi và tổ chức học tập những điển hình tiên tiến trong giáo dục.

Đồng thời củng cố, nâng cao năng lực hệ thống trường sư phạm và đổi mới công tác bồi dưỡng nhà giáo. Xây dựng và ban hành chuẩn nghề nghiệp giáo viên các cấp học. Xây dựng kế hoạch sử dụng hợp lý đội ngũ hiện có và sinh viên mới ra trường. Đổi mới và nâng cao chất lượng công tác quản lý. Bổ sung, hoàn chỉnh tiêu chí đánh giá, công nhận Nhà giáo nhân dân và Nhà giáo ưu tú. Thành lập Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục là cơ quan chuyên trách chăm lo phát triển đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo.

- Chính sách, chế độ với các nhà giáo cần sửa đổi theo hướng nào, thưa Bộ trưởng?

- Cần xây dựng và hoàn thiện chính sách, chế độ đối với đội ngũ nhà giáo. Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật; khẩn trương rà soát để điều chỉnh và xây dựng mới hệ thống văn bản quy định về chế độ công tác, định mức lao động, tuyển dụng, bổ nhiệm; tinh giản biên chế để sắp xếp, bố trí lại những người không còn đủ điều kiện đứng lớp, cho nghỉ chế độ trước tuổi quy định. Tập trung mọi nguồn lực để đầu tư xây dựng nhà ở nội trú công vụ cho nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục công tác ở miền núi, vùng sâu, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn. Xây dựng cơ cấu ngạch viên chức của các cấp học làm cơ sở cho công tác tuyển dụng và sử dụng viên chức của ngành. Thu hút cán bộ khoa học có trình độ cao ở trong và ngoài nước tham gia giảng dạy trong các trường đại học. Trong năm 2007, xây dựng trình Thủ tướng Chính phủ lộ trình nâng cao thu nhập cho giáo viên các bậc học tới năm 2010. Giao chỉ tiêu và cấp ngân sách để thực hiện kế hoạch bồi dưỡng nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục cho các trường sư phạm, học viện quản lý giáo dục, trường cán bộ quản lý giáo dục.

- Thưa Bộ trưởng, cùng với những cố gắng đó, có cần Quốc hội và Chính phủ ”ra tay” gì không?

- Có chứ. Trước hết là ngành giáo dục và đào tạo đề nghị Quốc hội xem xét các giải pháp nêu trên, chỉ đạo và đưa vào kế hoạch xây dựng, ban hành Luật Giáo viên, phê duyệt và ban hành Luật Dạy nghề.

Sau nữa là kiến nghị Quốc hội xem xét, tạo điều kiện để Chính phủ thực hiện một số chủ trương sau đây: Có chính sách tiền lương thoả đáng, trước mắt khôi phục lại chế độ phụ cấp thâm niên; tăng ngân sách hằng năm và tăng dần tỷ lệ đầu tư cho dạy nghề trong ngân sách chi cho giáo dục, để đến năm 2010 đạt từ 10%-12% nhằm đáp ứng yêu cầu mới; thực hiện chính sách ưu tiên đối với nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục đang công tác ở vùng có điều kiện kinh tế-xã hội đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa được quy đổi, nhân hệ số năm trực tiếp giảng dạy và số thâm niên công tác trong ngành để xét phong tặng danh hiệu Nhà giáo nhân dân, Nhà giáo ưu tú.

- Xin cảm ơn và kính chúc Bộ trưởng mạnh khỏe, hạnh phúc.

Việt Ân và Hà Thanh Minh