Kinh nghiệm từ cuộc điều tra thí điểm

Thực hiện Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ về việc chuẩn bị Tổng điều tra Dân số và Nhà ở vào 0 giờ ngày 1 tháng 4 năm 2009, được sự hỗ trợ của Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), cuối năm 2007, Tổng cục Thống kê đã tiến hành điều tra thí điểm lần thứ ba tại 14 địa bàn xã/phường của 4 tỉnh, thành phố thuộc ba miền Bắc-Trung-Nam. Những bài học rút ra từ cuộc điều tra thử lần này sẽ phục vụ đắc lực cho việc hoàn thiện phiếu điều tra, các tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ điều tra, công tác vẽ sơ đồ và lập bảng kê địa bàn điều tra cũng như rút kinh nghiệm cho công tác tổ chức chỉ đạo cuộc Tổng điều tra chính thức.

Bảng kê phải được lập từ thực tế.

Kết quả điều tra thí điểm đã khẳng định, bảng kê nếu không được lập theo thực tế mà dựa vào sổ sách hiện có ở cơ sở thì số liệu không chính xác, thường bỏ sót những nhân khẩu thực tế sống thường xuyên tại địa bàn nhưng chưa được “nhập hộ khẩu” và tính trùng những nhân khẩu tuy đã có “hộ khẩu” nhưng thực tế lại cư trú thường xuyên ở nơi khác.

Không cần thiết phải vẽ sơ đồ địa bàn cho vùng núi cao, vùng sâu, vùng xa. Sơ đồ địa bàn chủ yếu nhằm tránh điều tra trùng, sót nhà, hộ và nhân khẩu, nó có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với những địa bàn có phân bố dân cư phức tạp. Vùng núi cao, vùng sâu và vùng xa là những địa bàn dân cư thưa thớt, tính chất cư trú ổn định (ít di chuyển), dễ xác định địa chỉ của ngôi nhà mặc dù việc đi lại của điều tra viên rất khó khăn. Mặt khác, việc vẽ sơ đồ địa bàn khá phức tạp trong khi trình độ dân trí ở đây thường rất thấp. Những bất cập phát hiện được từ cuộc điều tra thí điểm nói trên cho thấy, xét về hiệu quả kinh tế-xã hội thì không cần vẽ sơ đồ địa bàn cho vùng núi cao, vùng sâu, vùng xa mà thay vào đó là tập trung làm tốt khâu lập bảng kê cho các địa bàn này.

Về lực lượng, thí điểm cũng cho thấy, cán bộ vẽ sơ đồ, lập bảng kê tốt nhất sử dụng người sở tại (cùng xã/phường), nên sử dụng tối đa số cán bộ địa chính và các cán bộ có trình độ học vấn cao ở địa phương (như giáo viên, cán bộ y tế...).

Điều tra viên, người quyết định chất lượng thông tin thu thập được. Các thông tin dân số thu thập được qua điều tra có đạt được yêu cầu đầy đủ, chính xác và máy quét có “đọc” được thông tin ghi trên phiếu hay không, phần lớn phụ thuộc vào điều tra viên. Do nhu cầu thông tin ngày càng tăng, phiếu điều tra lần này khá phức tạp, bao gồm các câu hỏi về Tổng điều tra dân số và Tổng điều tra nhà ở. Đặc biệt, đây là lần đầu tiên nước ta áp dụng công nghệ đọc ký tự thông minh trong khâu xử lý, nên chất lượng ghi phiếu càng đòi hỏi cao hơn. Vì vậy, điều tra viên phải có trình độ từ trung học phổ thông trở lên, ở những địa bàn vùng cao/sâu/xa thì tối thiểu phải học hết trung học cơ sở.

Điều tra viên phải có đủ sức khỏe. Với khối lượng điều tra khoảng 10 hộ/ngày/điều tra viên, nội dung phiếu khá phức tạp, hầu hết các hộ phải tiếp cận vào các buổi sáng sớm, trưa và tối. Thực tế cho thấy, không nên chọn những người quá trẻ (dưới 20 tuổi) vì chưa quen giao dịch, phỏng vấn; nhưng cũng không nên chọn những người cao tuổi quá (từ 65 tuổi trở lên) thường ngại đi lại và không có khả năng làm việc ngoài giờ hành chính.

Kinh nghiệm thực tế cho thấy, Ban chỉ đạo các cấp (nhất là cấp xã/phường) nên bố trí để chọn giáo viên và học sinh các trường từ bậc trung học phổ thông trở lên. Ở các địa bàn vùng cao/sâu/xa, cần tạo điều kiện để giáo viên, bộ đội và những cán bộ địa phương tham gia làm điều tra viên.

ĐỖ THỨC (Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê, Ủy viên thường trực Ban chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở Trung ương)