QĐND - Là lực lượng có nhiều đóng góp trong phát triển kinh tế, đặc biệt góp phần ổn định cán cân cung - cầu trong thị trường lao động, nhưng lao động phi chính thức lại là đối tượng chịu nhiều thiệt thòi nhất vì luôn nằm ngoài “vùng phủ sóng” những chính sách ưu đãi, hỗ trợ của Nhà nước...

Thiệt thòi đủ đường

Theo thống kê, hiện khu vực kinh tế phi chính thức chiếm tỷ lệ hơn 40% tổng số lao động đang làm việc và đang có xu hướng tăng với đa dạng ngành nghề, nhiều chỗ làm việc mới. Tuy nhiên, phần lớn những lao động này đang bị mạng lưới an sinh xã hội bỏ sót. Một điểm dễ nhận thấy, đó là lao động phi chính thức thì việc làm bấp bênh, thiếu ổn định, không có hợp đồng lao động, thu nhập thấp, thời gian làm việc dài, thường bình quân là 47,3 giờ/tuần. Doanh nghiệp khu vực này có quy mô rất nhỏ hoặc siêu nhỏ (từ 10 lao động trở xuống), không đăng ký kinh doanh, không đóng BHXH, BHYT, không chi trả các chế độ phụ cấp và các khoản phúc lợi xã hội khác cho người lao động… Vì lý do này, những người lao động làm việc trong khu vực phi chính thức thường phải đối mặt với vòng luẩn quẩn của đói nghèo, hạn chế về tiếp cận kiến thức và khả năng hòa nhập cộng đồng.

Lao động ngành xây dựng, phần lớn không có hợp đồng lao động và họ phải chịu nhiều thiệt thòi.

Về vấn đề này, ông Bùi Sỹ Lợi, Phó chủ nhiệm Ủy ban các vấn đề xã hội của Quốc hội cũng thừa nhận, hiện đa phần lao động tự do không được hưởng các chính sách ưu đãi của Nhà nước. Cơ chế cư trú, không được quản lý, nên khi ốm đau và các chế độ khác cũng không được quan tâm như nhà ở, các vấn đề xã hội.

Trên thực tế, mặc dù Nhà nước đã có những chính sách về bảo hiểm nhằm hướng tới bảo hiểm toàn dân, trong đó nông dân, lao động phi chính thức, người nghèo là đối tượng chính. Song do nhiều nguyên nhân, đến nay số lao động phi chính thức tham gia bảo hiểm vẫn khá khiêm tốn. Thống kê của BHXH Việt Nam cho thấy, sau gần bốn năm thực hiện BHXH tự nguyện, mới có hơn 96.000 người lao động ở khu vực phi chính thức tham gia, tương đương 0,19% tổng số lao động ở khu vực này.

Cần có cơ chế cụ thể

Là người nghiên cứu về vấn đề này, ông Phạm Đăng Quyết, Viện Khoa học Thống kê cho rằng, thông tin về thị trường lao động đóng vai trò quan trọng trong việc hoạch định và điều chỉnh các chính sách về lao động việc làm, xây dựng kế hoạch quốc gia về việc làm. Tuy nhiên, để kết nối thông tin thị trường lao động tới khu vực lao động phi chính thức cần phải hoàn thiện hệ thống thông tin thị trường nhằm trợ giúp các nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng, thực hiện và giám sát các chính sách thị trường lao động và xúc tiến việc làm, cũng như cho phép người lao động và người sử dụng lao động hiểu được hoạt động của các thị trường lao động. Hệ thống thông tin thị trường lao động sẽ giúp kết nối thông tin thị trường lao động cấp trung ương và địa phương. Bên cạnh đó, cần xác định thể chế sao cho các cuộc điều tra về khu vực kinh tế phi chính thức tích hợp dài lâu vào hệ thống thông tin quốc gia. Có như vậy mới có được những chính sách phù hợp, xóa bỏ được sự phân biệt đối xử đối với khu vực kinh tế phi chính thức.

Để tạo ra việc làm bền vững và ổn định cho khu vực kinh tế phi chính thức, chúng ta phải hoạch định các chính sách nhằm hỗ trợ cho người lao động chuyển dần ra khỏi khu vực này. Song, trước mắt nên thực hiện một số biện pháp góp phần cải thiện điều kiện hoạt động và làm việc của họ, đặc biệt tạo điều kiện để họ được tham gia BHXH, BHYT, đồng thời hiểu được ý nghĩa an sinh từ chính sách này. Chính vì vậy, hiện nay Bộ LĐ - TB và XH đang đề xuất với Chính phủ hỗ trợ 3% lương tối thiểu cho người lao động nghèo, làm các công việc cho bản thân không được trả lương như nông dân, nội trợ... tham gia BHXH trong giai đoạn 2014-2020.

Giải quyết việc làm, tạo công bằng trong xã hội là một trong những mục tiêu quan tâm của Nhà nước ta. Tuy nhiên, để thực hiện được mục tiêu này không đơn giản, nhất là đối với lao động thuộc khu vực kinh tế phi chính thức. Vấn đề đặt ra là cần tạo chính sách bình đẳng để kéo gần khoảng cách giữa khu vực kinh tế phi chính thức và chính thức, trong đó có cơ chế được tiếp cận chính sách hỗ trợ của nhà nước từ phía người lao động. Theo các chuyên gia, xã hội cần phải thừa nhận và bớt kỳ thị đối với người lao động khu vực kinh tế phi chính thức, đồng thời phải kiểm soát và hạn chế tối đa sự nhũng nhiễu đối với họ. Do vậy, các cơ quan quản lý, hoạch định chính sách rất cần tổ chức một cuộc điều tra toàn diện về khu vực kinh tế phi chính thức để có cái nhìn đầy đủ và đây là cách tốt nhất để đề ra những chính sách thích hợp nhằm nâng cao điều kiện sống cho họ. Bên cạnh đó, cần làm sáng tỏ và thông tin về quy định pháp luật, hợp pháp hóa và thừa nhận sự tồn tại của khu vực phi chính thức bằng các chính sách là điều rất cần thiết.

Bài và ảnh: LAN HƯƠNG