Ca phẫu thuật “Lịch sử”

Ngày 17-6, các cán bộ, y bác sĩ Bệnh viện 103, Học viện Quân y (Bộ Quốc phòng) đã tiến hành ca ghép tim đầu tiên tại Việt Nam. Ngay sau khi ca ghép được thực hiện thành công, phóng viên Báo Quân đội nhân dân đã có mặt tại Học viện Quân y để ghi lại sự nỗ lực vượt bậc của những người đã trực tiếp thực hiện ca phẫu thuật “lịch sử” này.

Đại diện Ban giám đốc Học viện Quân y và các thầy thuốc Bệnh viện 103 thăm hỏi, động viên bệnh nhân Bùi Văn Nam

Quá trình ghép tim thực nghiệm

Tiếp chúng tôi sau nhiều ngày căng thẳng, lo lắng, hồi hộp Thiếu tướng, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Bình, Giám đốc Học viện Quân y không giấu nổi niềm vui. Trong cuộc trò chuyện, vị tướng làm khoa học không đi thẳng vào câu chuyện ghép tim mà muốn chúng tôi hiểu một cách đầy đủ hơn về sự kiện này. Năm 1992, tại Bệnh viện 103, Học viện Quân y (Bộ Quốc phòng), ca ghép thận đầu tiên đã được thực hiện thành công. Từ đó đến nay trên địa bàn cả nước đã có 12 cơ sở ghép thận. Năm 2004, cũng tại Bệnh viện 103, Học viện Quân y, ca ghép gan đầu tiên đã được thực hiện thành công... Từ những thành quả ban đầu ấy, chuyên ngành ghép tạng ở nước ta đã có rất nhiều tiến bộ, nhưng so với thế giới ghép tim nói riêng và ghép tạng nói chung ở Việt Nam vẫn chậm hơn nhiều thập kỷ.

Tiếp nối truyền thống quý báu mà thế hệ đi trước trao lại, trong giai đoạn 2005-2006, lần đầu tiên tại Việt Nam đã có một đề tài nghiên cứu cấp Bộ về ghép tim thực nghiệm tại Học viện Quân y. Thực hiện đề tài này, các nhà nghiên cứu đã tiến hành được 15 ca, trong đó có 9 ca ghép tim đồng loại trên lợn theo mô hình ghép tim đúng chỗ. Đề tài này đã bước đầu xây dựng thành công được một tập hợp các quy trình đồng bộ trong ghép tim thực nghiệm. Sau đề tài trên, Học viện Quân y tiếp tục chủ trì đề tài cấp Nhà nước “Nghiên cứu ghép tim thực nghiệm, tiến tới ghép tim trên người tại Việt Nam”. Đề tài này đã thực hiện được 1/2 nội dung với 21/40 ca mổ ghép tim thực nghiệm. Trong tất cả các trường hợp, 100 tim ghép đều đập lại sau mổ, trong đó có 2 ca ghép tim đập lại kéo dài hơn 72 giờ… Các kết quả thực nghiệm đó đã giúp đội ngũ cán bộ chuyên môn của Học viện Quân y thu được những kinh nghiệm rất quý báu trong tổ chức và thực hiện các ca ghép tim thực nghiệm để tiến tới ghép tim trên người.

Nhu cầu ghép tim và khả năng cung ứng tim ghép tại Việt Nam

Thiếu tướng, GS, TS Nguyễn Tiến Bình cho biết, bệnh lý tim mạch là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu tại các nước phát triển. Tại Việt Nam, cùng với sự phát triển kinh tế và thay đổi lối sống thì bệnh lý tim mạch dần chiếm một tỷ lệ lớn trong cơ cấu bệnh tật. Trong đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước “Nghiên cứu ghép tim thực nghiệm, tiến tới ghép tim trên người tại Việt Nam”, do Học viện Quân y chủ trì, đã đặt ra nội dung điều tra khảo sát về nhu cầu ghép tim cũng như khả năng cung ứng về tim ghép tại một số bệnh viện lớn của 3 khu vực tiêu biểu cho đất nước là: Hà Nội, Huế và Thành phố Hồ Chí Minh.

Mặc dù chưa có kết luận cuối cùng, nhưng qua khảo sát cho thấy trong 2 năm (2007 và 2008), có 562 bệnh nhân bị suy tim các mức NYHA II, III và IV trên tổng số 1839 bệnh nhân bị bệnh tim vào điều trị tại Khoa Tim mạch, Bệnh viện 103. Như vậy, số bệnh nhân vào viện vì bị suy tim chiếm tới 30,7% tổng số bệnh nhân tim đến điều trị. Trong số những bệnh nhân suy tim này, có tới 20% là suy tim với NYHA III và IV, nghĩa là có chỉ định phải ghép tim (theo tiêu chuẩn của Mỹ). Tại Bệnh viện Tim mạch Quốc gia Việt Nam, trong một năm (2008), có 11.393 bệnh nhân nhập viện, trong đó có khoảng 30% là do bị suy tim độ II, III và IV. Số liệu sơ bộ này cho thấy số bệnh nhân cần được ghép tim ở nước ta hiện nay là khá lớn.

Khả năng cung ứng tim ghép từ người cho chết não trước hết phụ thuộc vào số người chết não. Tuy hiện nay vẫn chưa có các nghiên cứu thống kê đầy đủ số lượng bệnh nhân chết não tại các cơ sở điều trị trong nước, nhưng qua một số nghiên cứu riêng lẻ tại Bệnh viện Việt - Đức, Bệnh viện Bạch Mai và Bệnh viện 103 cho thấy các bệnh nhân chết não do bị chấn thương sọ não nặng chiếm 80% và đột quỵ chiếm 20%. Có thể thấy số người chết não do chấn thương sọ não nặng chiếm tỷ lệ rất cao ở nước ta. Chỉ tính bệnh nhân tử vong do chấn thương sọ não tại Bệnh viện Việt – Đức hiện nay là khoảng 800 đến 1000 ca mỗi năm. Các trường hợp này hầu hết đều trải qua giai đoạn chết não. Nếu công tác vận động, tuyên truyền về hiến tạng được thực hiện tốt thì số người chết não có thể hiến tặng tạng nói chung và hiến tặng tim nói riêng trong số bệnh nhân này là không nhỏ.

Ca ghép tim trên người đầu tiên tại Việt Nam

Tháng 4 năm 2009, trong khuôn khổ Chương trình nghiên cứu, ứng dụng và phát triển công nghệ phục vụ bảo vệ, chăm sóc, nâng cao sức khỏe cộng đồng, Học viện Quân y vinh dự được giao nhiệm vụ thay mặt ngành y tế Việt Nam chủ trì thực hiện đề tài “Nghiên cứu triển khai ghép tim trên người lấy từ người cho chết não”. Ngay sau khi nhận nhiệm vụ, Đảng ủy, Ban giám đốc Học viện Quân y đã họp xác định đây là trọng trách nặng nề nhưng hết sức vẻ vang và phải quyết tâm lãnh đạo, chỉ đạo thành công thiết thực kỷ niệm những ngày lễ lớn của đất nước trong năm 2010, đặc biệt là kỷ niệm 65 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2-9.

Công việc đầu tiên trong công tác chuẩn bị là tu sửa, nâng cấp cơ sở hạ tầng. Trong điều kiện còn gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn nhưng toàn học viện đã dồn tâm, dồn sức cho công việc đầy ý nghĩa nhân văn này. Thiếu tướng GS, TS Nguyễn Tiến Bình kể: Chúng tôi có danh sách những bệnh nhân bị bệnh cơ tim thể dãn, suy tim độ 4 và thường xuyên theo dõi, kiểm tra số bệnh nhân này qua các kênh thông tin. Nhưng danh sách các bệnh nhân cứ vơi dần sau từng tháng kiểm tra. Gọi điện đến nhà, nghe người thân bệnh nhân báo tin “nhà em vừa mới đi được một tuần”; “bố cháu vừa mất được 3 ngày”… Mỗi lần như thế lòng người thầy thuốc lại quặn thắt, nhói đau và càng đau đáu, quyết tâm phải làm được một điều gì đó để cứu lấy người bệnh…

Trong điều kiện và khả năng cho phép, Học viện đã bổ sung thêm nhiều trang thiết bị. Một số máy móc, trang thiết bị còn thiếu, Học viện đã phải đi mượn của các bệnh viện bạn. Nhưng máy móc sẽ chỉ là đống kim loại vô ích nếu thiếu con người, vì thế việc chuẩn bị đội ngũ thầy thuốc là khâu khó nhất và được học viện quan tâm đầu tư sâu, kỹ nhất. Trực tiếp Giám đốc Học viện đã đi đến các quốc gia, vùng lãnh thổ hàng đầu về ghép tim như: Mỹ, Đức, Đài Loan (Trung Quốc)… để tìm hiểu, học hỏi kinh nghiệm và liên hệ cử cán bộ đi bồi dưỡng. Cho đến nay, Học viện đã cử gần 20 thầy thuốc đi học tập ở nước ngoài để phục vụ cho nhiệm vụ đặc biệt này. Theo Thiếu tướng Nguyễn Tiến Bình: So với ghép thận, ghép gan, nguy cơ mất an toàn trong ghép tim là rất cao. Người cho tim đã chết, người nhận tim đang sống vì thế kỹ thuật cắt tim, ghép tim phải cực kỳ chính xác, nếu không tính mạng của người nhận tim sẽ bị đe dọa. Bởi vậy, công việc của các thầy thuốc, kỹ thuật viên hết sức khó khăn, căng thẳng, đòi hỏi phải tập trung cao độ.

Trong 1 năm với sự nỗ lực cao, các thầy thuộc Bệnh viện 103 (Học viện Quân y) đã tự viết các quy trình trong từng khâu một cách tỉ mỉ. Hằng tuần Bệnh viện 103 đều tổ chức ghép tim thực nghiệm với 50 cặp lợn (mỗi cặp 3 con) được sử dụng vào công việc này… Sau khi rà soát, kiểm tra lại toàn bộ công tác chuẩn bị, Ban giám đốc và đội ngũ cán bộ, thầy thuốc, nhân viên Học viện Quân y đã chính thức bắt tay vào việc ghép tim trên người. Bệnh nhân được ghép tim là anh Bùi Văn Nam, 48 tuổi (quê ở thôn 4, đội 4, xã Trực Thái, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam  Định) bị bệnh cơ tim thể dãn, suy tim độ 4. Cuộc phẫu thuật diễn ra trong thời gian gần 2 giờ và đã thành công tốt đẹp. Từ vui từ quê hương được báo đến các đồng chí Phạm Thái Dũng, Nguyễn Ngọc Trung, Nguyễn Duy Toàn và Trần Thanh Bình – 4 thầy thuốc của Học viện Quân y hiện đang học về chuyên ngành ghép tim tại Đức. Khi gọi điện về nước chúc mừng, chia vui với các đồng nghiệp cả 4 đồng chí đều cảm thấy tiếc vì không được tham gia vào ca ghép lịch sử này.  Sáng 19-6, sau hơn 2 ngày được ghép tim, bệnh nhân Bùi Văn Nam hiện ở trong tình trạng sức khỏe ổn định, tỉnh táo, da và niêm mạc hồng hào, đi lại được và tiếp xúc tốt. Bệnh nhân được miễn phí hoàn toàn.

Thành công bước đầu của ca ghép tim trên người tại Học viện Quân y không chỉ khẳng định kết quả của sự nỗ lực, quyết tâm cao độ của đội ngũ thầy thuốc Học viện mà đó còn là thành công của ngành y tế Việt Nam với sự giúp đỡ nhiệt tình, tạo điều kiện thuận lợi của các bộ, ban, ngành liên quan. Đó còn là kết quả từ sự hợp tác giúp đỡ tận tình, hiệu quả của các chuyên gia thuộc Bệnh viện Cheng Hsin, Đài Loan (Trung Quốc). Hơn thế, theo chúng tôi, để thực hiện được những ca ghép tạng nói chung và ghép tim nói riêng thì phải có người tự nguyện hiến tạng, hiến tim. Người chết tình nguyện hiến tạng để cứu sống người khác-đó là việc cao cả, nhân đạo và làm rất đáng được tôn vinh.

Bài và ảnh: Kim Lân – Kim Sơn