Tuy nhiên, từ thực tế ách tắc vừa qua cũng đặt ra một yêu cầu cấp thiết: Mục tiêu quản lý an toàn thực phẩm là đúng đắn, song nếu chính sách tồn tại nhiều bất cập, rủi ro sẽ bị đẩy sang doanh nghiệp và cơ quan thực thi, kéo theo hệ lụy cho toàn bộ chuỗi cung ứng. Bài toán đặt ra không chỉ là xử lý tình huống trước mắt, mà là hoàn thiện cách thức ban hành và tổ chức thi hành chính sách để không lặp lại kịch bản tương tự khi Nghị định 46 được áp dụng trở lại.

Thông quan được khơi thông, áp lực chuỗi cung ứng hạ nhiệt

Ngay sau khi Chính phủ ban hành Nghị quyết số 09/2026/NQ-CP ngày 4-2-2026 quyết nghị tạm ngưng hiệu lực áp dụng Nghị định 46/2026/NQ-CP và Nghị quyết số 66.13/2026/NQ-CP ngày 27-1-2026 liên quan đến công bố, đăng ký sản phẩm thực phẩm, hoạt động thông quan tại nhiều cửa khẩu, cảng biển trọng điểm đã nhanh chóng được giải tỏa.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), quyết định này giúp doanh nghiệp “thoát hiểm” trong bối cảnh chuỗi cung ứng có nguy cơ đứt gãy, giảm đáng kể chi phí lưu kho, lưu bãi và tránh thiếu hụt nguyên liệu sản xuất ngay trước cao điểm Tết. Cụ thể, các lô hàng nông sản, thực phẩm nhập khẩu từng bị ách lại do vướng quy định mới đã được xử lý theo cơ chế của Nghị định số 15/2018/NĐ-CP ngày 2-2-2018 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm, giúp dòng chảy hàng hóa trở lại trạng thái ổn định.

Hai ngày qua tại Lào Cai, trung bình mỗi ngày có khoảng 300 xe nông sản nhập khẩu từ Trung Quốc được thông quan qua cửa khẩu quốc tế đường bộ số II Kim Thành. Mọi quy trình diễn ra nhanh chóng, thông suốt.

Tại Lạng Sơn, ngày 7-2, các lực lượng chức năng của Trung Quốc và Việt Nam tại các cặp cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị-Hữu Nghị Quan và cặp cửa khẩu Tân Thanh-Pò Chài đều thống nhất kéo dài thời gian thông quan đến 20 giờ theo giờ Việt Nam, giúp tăng số lượng hàng hóa xuất nhập khẩu.

Hàng hóa thông quan thuận lợi tại cửa khẩu Chi Ma (Lạng Sơn). Ảnh: MAI PHƯƠNG 

Ông Nguyễn Quốc Toàn, Trưởng ban quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng - Lạng Sơn cho biết, những ngày qua, lượng xe vẫn thông quan đều, thậm chí số lượng còn nhiều hơn những ngày thường. Để tăng năng lực thông quan, Ban Quản lý đã làm việc với các cơ quan chức năng phía Trung Quốc để thống nhất bố trí lực lượng tại cửa khẩu 2 bên làm tăng thêm giờ đến 21 giờ.

Ở cấp Trung ương, hai ngày qua, các bộ quản lý chuyên ngành cũng đồng loạt kích hoạt cơ chế hỗ trợ khẩn cấp. Danh sách các phòng kiểm nghiệm đủ điều kiện được công khai; đường dây nóng 24/7 được thiết lập để hướng dẫn doanh nghiệp, qua đó không chỉ giúp giảm chi phí lưu kho, lưu bãi cho doanh nghiệp mà còn góp phần ổn định nguồn cung hàng hóa trong bối cảnh thị trường cận Tết Nguyên đán.

Xe chở hàng thông quan tại Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (Lạng Sơn). Ảnh: MINH PHONG

Giải pháp căn cơ để tránh lặp lại ách tắc

Liên quan đến những bất cập trong ban hành và triển khai Nghị định 46, TS Đặng Thảo Quyên, Quyền Phó chủ nhiệm nhóm bộ môn Quản trị kiêm Chủ nhiệm cấp cao bộ môn Kinh doanh quốc tế, Đại học RMIT Việt Nam, đánh giá, những gián đoạn do Nghị định 46 gây ra để lại các bài học quan trọng cho nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng các quy định về an toàn thực phẩm. Đối với cơ quan hoạch định chính sách, yêu cầu cốt lõi là xây dựng lộ trình triển khai mang tính dự báo. Theo đó, quy định cần được ban hành trước khi thực thi toàn diện, kèm theo các khoảng đệm để xử lý độ trễ trong triển khai. 

Hàng hóa là sản phẩm đông lạnh cần được thông quan sớm tại các cửa khẩu khi có đầy đủ các điều kiện theo quy định. Ảnh: CTV

TS Đặng Thảo Quyên cho rằng, các nghị định trong tương lai nên quy định thời gian chuyển tiếp (ví dụ 6-12 tháng) và thí điểm tại các cảng trọng điểm để xác định khoảng trống về hạ tầng, nhân sự và quy trình trước khi áp dụng trên toàn quốc.

Thiết nghĩ, từ thực tế ùn ứ hàng hóa sau khi Nghị định 46 có hiệu lực và quá trình khơi thông nhanh chóng nhờ sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, có thể thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý tình huống, mà là hoàn thiện cách thức ban hành và tổ chức thi hành chính sách theo hướng bền vững hơn.

Trước hết, việc lựa chọn thời điểm có hiệu lực ngay đối với một nghị định cần đi kèm nghĩa vụ giải trình rõ ràng, minh bạch. Cơ quan chủ trì soạn thảo cần công khai căn cứ pháp lý, lý do áp dụng cơ chế đặc biệt và đánh giá sơ bộ nhóm đối tượng chịu tác động trực tiếp. Cách làm này không chỉ tăng tính trách nhiệm trong lập quy mà còn giúp doanh nghiệp và cơ quan thực thi chủ động hơn trong chuẩn bị tuân thủ.

Hoạt động thông quan hàng hóa nhập khẩu trở lại bình thường sau khi Chính phủ quyết định tạm ngưng thực hiện Nghị định 46. Ảnh: CTV 

Bà Phạm Thị Ngọc Thủy, Giám đốc Văn phòng Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban 4, Hội đồng Tư vấn cải cách thủ tục hành chính của Thủ tướng Chính phủ) cho rằng, trong bối cảnh thời gian qua xảy ra nhiều vụ việc liên quan đến mất vệ sinh an toàn thực phẩm, thì việc quản lý chặt chẽ là cần thiết để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Tuy nhiên, theo bà Thủy, Ban soạn thảo nghị định cần đánh giá chi tiết từng nội dung của văn bản. Cần có thời gian chuyển tiếp để tổ chức lại công việc, để các quy định đi vào thực thi nhịp nhàng và hiệu quả, không gây sốc cho doanh nghiệp, không gây khó cho cơ quan quản lý nhà nước và quá tải cho đơn vị thẩm định chất lượng.

Vấn đề thứ hai được bà Thủy nêu ra là quá trình thực thi vừa qua bộc lộ sự thiếu liên kết giữa nhiều bên liên quan. Liên quan đến công tác an toàn thực phẩm chưa có một ban chỉ đạo quốc gia chung mà liên đới đến các bộ và cả địa phương, trong khi chúng ta không có dữ liệu dùng chung để ra quyết định đúng đắn.

Cùng với đó, theo các chuyên gia, cần phân tách hợp lý giữa hiệu lực pháp lý của quy định và cách thức áp dụng chế tài trong thực tế. Trong những lĩnh vực nhạy cảm như xuất nhập khẩu nông sản, thực phẩm, việc quy định có hiệu lực ngay không nhất thiết đồng nghĩa với việc áp dụng đầy đủ các nghĩa vụ thủ tục và chế tài ngay từ thời điểm đầu. Một khoảng thời gian chuyển tiếp với trọng tâm là hướng dẫn, hỗ trợ và cảnh báo sẽ giúp giảm cú sốc tuân thủ, trong khi vẫn giữ được yêu cầu quản lý nhà nước.