Dữ liệu số, nền tảng nghiên cứu mới

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ ở nhiều lĩnh vực, ngành địa chất cũng đứng trước yêu cầu đổi mới toàn diện. Không chỉ thay đổi cách lưu trữ thông tin, công nghệ số còn từng bước làm thay đổi quy trình điều tra cơ bản, xử lý tài liệu và quản lý dữ liệu chuyên ngành.

 Công ty Masan High-Tech Materials, Tập đoàn Masan chú trọng ứng dụng chuyển đổi số trong khai thác khoáng sản. Ảnh: MAI ĐAN

Theo TS Trần Bình Trọng, Cục trưởng Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), trước đây, dữ liệu địa chất chủ yếu tồn tại dưới dạng hồ sơ giấy, bản đồ truyền thống hoặc lưu trữ phân tán tại nhiều đơn vị khác nhau. Điều này gây không ít khó khăn cho việc tổng hợp, chia sẻ và khai thác thông tin. Hiện nay, ngành địa chất đang hướng tới số hóa toàn bộ dữ liệu, xây dựng hệ thống tích hợp và quản trị tập trung nhằm nâng cao hiệu quả nghiên cứu, quản lý tài nguyên.

Thực tế cho thấy, nhiều đề án bay đo phổ gamma tỷ lệ 1:25.000 và 1:50.000 đã được triển khai trên diện tích hơn 95.000km². Qua đó, ngành chức năng thu thập được khối lượng lớn dữ liệu phục vụ xây dựng các loại bản đồ trường như trường từ, trường phóng xạ gamma, trường hàm lượng các nguyên tố phóng xạ K, U, Th. Đây được xem là nguồn dữ liệu có giá trị lớn đối với nghiên cứu địa chất, dự báo khoáng sản nếu được chuẩn hóa, số hóa và tích hợp đồng bộ.

Ông Kiều Huỳnh Phương, Phó Liên đoàn trưởng Liên đoàn Vật lý Địa chất (Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam) cho biết, việc số hóa dữ liệu địa vật lý kết hợp với dữ liệu viễn thám, địa hóa, địa chất và kết quả thi công công trình địa chất như khoan, đào hào, lấy mẫu... cùng các phần mềm phân tích chuyên dụng đã tạo ra bước chuyển rõ rệt trong ứng dụng địa vật lý phục vụ điều tra cơ bản địa chất và điều tra khoáng sản. Không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý, quá trình này còn giúp cải thiện đáng kể năng lực xử lý, phân tích và minh giải tài liệu chuyên môn.

Trong điều kiện điều tra thực địa thường xuyên đối mặt với địa hình hiểm trở, thời tiết phức tạp, việc ứng dụng công nghệ số đang hỗ trợ đắc lực cho các đơn vị chuyên môn. Khi dữ liệu được quản lý trên nền tảng hiện đại, việc chia sẻ, liên thông và phân tích thông tin giữa các cơ quan trở nên nhanh chóng hơn, góp phần rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao hiệu quả phối hợp chuyên ngành. Đáng chú ý, trí tuệ nhân tạo (AI) đang từng bước được đưa vào nghiên cứu địa chất. Nhờ khả năng xử lý khối lượng dữ liệu lớn từ nhiều nguồn khác nhau, AI hỗ trợ xây dựng các mô hình địa chất 2D, 3D với độ chính xác cao hơn, phục vụ công tác đánh giá tiềm năng tài nguyên và dự báo khoáng sản hiệu quả hơn trước.

Công nghệ hiện đại, mở lối tìm khoáng sản ẩn sâu

Song song với chuyển đổi số, hiện đại hóa công nghệ điều tra địa chất đang trở thành yêu cầu cấp thiết của ngành địa chất hiện nay. Khi nguồn khoáng sản lộ thiên và tầng nông ngày càng suy giảm, việc tìm kiếm các thân quặng nằm sâu trong lòng đất đòi hỏi những phương pháp nghiên cứu hiện đại hơn.

Theo ông Quách Văn Hiểu, Phó trưởng phòng Tổ chức-Hành chính, Liên đoàn Vật lý Địa chất, xu hướng điều tra hiện nay tập trung vào xử lý, phân tích các dị thường địa vật lý hàng không nhằm xác định các cấu trúc sâu có tiềm năng khoáng sản. Trong quy hoạch giai đoạn 2021-2030, nhiều khu vực như Tây Nghệ An, Đông Bắc và Bắc Trung Bộ đang được ưu tiên khảo sát.

Tại các địa bàn này, hàng loạt phương pháp hiện đại như bay đo địa vật lý, phân tích phổ gamma, đo trọng lực... được triển khai để đánh giá triển vọng khoáng sản ở các tầng sâu. Nếu như trước đây việc khảo sát thường chỉ giới hạn ở độ sâu vài trăm mét thì nay phạm vi nghiên cứu đã được mở rộng hơn nhiều, tạo điều kiện nâng cao khả năng phát hiện nguồn tài nguyên mới. Để đáp ứng yêu cầu điều tra trong giai đoạn mới, ngành địa chất đang từng bước hiện đại hóa hệ thống thiết bị địa vật lý, công nghệ khoan và hạ tầng công nghệ thông tin. Mục tiêu không chỉ nâng cao độ tin cậy trong thu thập, xử lý dữ liệu mà còn tiến tới làm chủ công nghệ số trong xây dựng cơ sở dữ liệu địa chất-khoáng sản và lập bản đồ chuyên ngành tích hợp.

Tuy nhiên, cùng với đầu tư công nghệ, yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao cũng được đặt ra cấp thiết. Việc đào tạo đội ngũ cán bộ trẻ, nâng cao năng lực tiếp cận công nghệ mới và đẩy mạnh hợp tác quốc tế được xem là giải pháp quan trọng để ngành địa chất thích ứng với xu thế phát triển hiện nay.

Có thể thấy, từ số hóa dữ liệu, ứng dụng AI đến hiện đại hóa công nghệ điều tra, ngành địa chất đang từng bước hình thành phương thức hoạt động mới theo hướng khoa học, hiện đại và chính xác hơn. Đây không chỉ là sự thay đổi về công nghệ mà còn là bước chuyển trong tư duy nghiên cứu và quản trị tài nguyên, góp phần nâng cao hiệu quả điều tra, phát hiện và khai thác khoáng sản, phục vụ phát triển bền vững đất nước trong giai đoạn mới.