Bước vào thế kỷ XXI, với sự năng động của các đơn vị tư nhân kinh doanh trong ngành xuất bản, việc hợp tác đã có chuyển biến về số lượng, cũng như chất lượng. Ban đầu, sách ngoại văn chủ yếu tập trung vào những thể loại văn học trinh thám, ngôn tình để "câu khách" thì gần đây đã có sự thay đổi. Độc giả đã có yêu cầu cao hơn, nhu cầu các thể loại sách nhiều hơn, do vậy, đã xuất hiện những đầu sách có giá trị ở các thể loại khác nhau như: Kinh tế, khoa học, kỹ năng sống, giáo dục...

leftcenterrightdel
Đại biểu tham dự Hội nghị quảng bá văn học Việt Nam lần thứ III (2015) tìm hiểu văn học Việt Nam tại Bảo tàng Văn học Việt Nam. Ảnh: TUẤN LINH 

Điều này có được là do công tác bản quyền được cải thiện vượt bậc, trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Các nhà sách, nhà xuất bản (NXB) hiện nay đều có bộ phận khai thác bản quyền, có thể nhanh chóng liên hệ với những cá nhân, tổ chức giữ bản quyền tác phẩm và thỏa thuận mua bán. Ngoài ra, nhiều tác phẩm cũng có mặt tại Việt Nam thông qua đơn vị đại diện bản quyền, một kênh trung gian giúp thực hiện nhanh chóng thỏa thuận bản quyền giữa đơn vị xuất bản trong nước và người giữ bản quyền ở nước ngoài. Chẳng hạn, Công ty Cổ phần Truyền thông và văn hóa Con sóc đang là đại diện bản quyền tại Việt Nam cho hơn 30 NXB nước ngoài, chủ yếu là từ châu Âu và châu Á, như: NXB Kyowon (Hàn Quốc), NXB Coppenrath (Đức), NXB Glenat (Pháp), NXB Kobusha (Nhật Bản)… Ông Pắc Dông Su, Giám đốc bản quyền, NXB Kyowon (Hàn Quốc), một trong những NXB ủy quyền đại diện cho Công ty Cổ phần Truyền thông và văn hóa Con sóc, cho biết: “Chúng tôi đã hai lần tham gia Hội sách Hà Nội và một lần tham gia Hội sách TP Hồ Chí Minh để tìm hiểu thị trường. Lý do chúng tôi đến với thị trường xuất bản Việt Nam khi thấy các bậc phụ huynh Việt Nam rất quan tâm tới việc học tập, giáo dục con cái và giới trẻ Việt Nam thực sự có niềm đam mê học tập kiến thức mới. Nhờ đại diện bản quyền, chúng tôi đã không gặp khó khăn nào trong hợp tác xuất bản và đã phát hành những tác phẩm được bạn đọc Việt Nam đánh giá tốt”.

Một lý do nữa thúc đẩy việc hợp tác xuất bản phát triển là năng lực dịch thuật ngày càng tốt hơn. Đội ngũ dịch giả của Việt Nam ngày càng đông đảo, có trình độ và yêu nghề. Đó là lý do mà càng ngày càng có nhiều tác phẩm kinh điển, nổi tiếng là khó dịch đã có bản Việt ngữ. Tuy nhiên, ở thời điểm xuất bản phát triển “nóng” như hiện nay, vẫn có những “thảm họa” dịch thuật như: “Mật mã Da Vinci”, “Xứ Đông Dương”… Nguyên nhân nằm ở việc nhiều đơn vị làm sách chỉ chú trọng đến lợi nhuận, lựa chọn những dịch giả còn non kém về nghề, không có khâu biên tập bản dịch... dẫn đến nhiều sai sót cười ra nước mắt.

Bức tranh hợp tác xuất bản trong nước với nước ngoài là tương đối sáng sủa, nếu chỉ nhìn từ chiều “nhập khẩu”. Ở chiều “xuất khẩu” lại không có nhiều tín hiệu tích cực. Lấy ví dụ từ các tác phẩm văn học, có thể không quá lời mà nhận định nền văn học chữ viết Việt Nam trải qua hơn 10 thế kỷ hình thành và phát triển có rất nhiều tác phẩm chất lượng, không khó chinh phục độc giả năm châu. Thế nhưng, số lượng những tác phẩm được dịch sang tiếng nước ngoài, nhất là các ngoại ngữ lớn còn rất hạn chế. Nhiều lần tham quan thư viện của các trường đại học lớn ở Âu-Mỹ, chúng tôi chỉ tìm được vài ba cuốn sách của các tác giả Việt Nam. Ông Nguyễn Văn Đường, phụ trách kinh doanh Nhà sách Bách Việt (Hà Nội), cho biết: “Việc hợp tác xuất bản các tác phẩm trong nước ra nước ngoài thường được thực hiện thông qua một bên đại diện thứ ba (đại diện bản quyền) hoặc làm trực tiếp với tác giả. Thời gian qua, đã có một số tác phẩm được dịch ra tiếng nước ngoài như “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”, truyện dài Nguyễn Nhật Ánh, các tập thơ của Mai Văn Phấn... thông qua hình thức đó. Tuy nhiên, con số tác phẩm được dịch và quảng bá vẫn còn khá khiêm tốn”. Liên hệ với một số nhà xuất bản và nhà sách, chúng tôi được biết khó khăn trong xuất bản tác phẩm trong nước ra nước ngoài là ở điểm văn học Việt Nam còn chưa mấy được thế giới biết đến. Rất ít nhà xuất bản nước ngoài tự động tìm tới để “nhập khẩu” các tác phẩm của Việt Nam. Những tác phẩm đã được dịch và đưa ra nước ngoài phần lớn là do Nhà nước đặt hàng với mục đích tuyên truyền là chính hoặc cá nhân tác giả có điều kiện tự làm. Chỉ một số ít tác phẩm được dịch do các nhà xuất bản nước ngoài tìm tới. Những tác phẩm này cũng khó bán ở nước ngoài và rất khó thu hồi vốn.

Có thể nói rằng, bức tranh chung về hợp tác xuất bản những năm gần đây khá là sáng sủa. Tuy nhiên, cán cân “xuất-nhập” vẫn còn chênh lệch rất lớn. Cân bằng cán cân này là điều rất khó và tình hình vẫn chưa thấy sáng sủa gì khi các cơ quan chức năng lẫn các cá nhân chưa trình ra được một kế hoạch bài bản, có tính khả thi. Để thế giới biết đến các tác phẩm có giá trị của Việt Nam, cần có chiến lược dài hơi với sự hỗ trợ của Nhà nước và đội ngũ giàu tâm huyết, có năng lực, thực tâm làm việc vì mục tiêu đưa các tác phẩm văn học nổi tiếng của Việt Nam ra thế giới.

MẠC KHÔI