Đầu tư hiệu quả cho khoa học công nghệ trong thời kỳ mới

Tăng chi tiêu nhưng cần tránh dàn trải

Theo các chuyên gia, một trong những hạn chế lớn của hoạt động KHCN trong những năm qua là nguồn lực đầu tư thiếu tính ổn định và bền vững. Theo các báo cáo, trong giai đoạn 2020-2022, chi ngân sách nhà nước cho KHCN trung bình mỗi năm chỉ tương đương 1% tổng chi ngân sách.

Nhiều chuyên gia cho rằng, mức chi dưới 1% GDP khó có thể tạo ra những đột phá lớn về KHCN, nhất là trong bối cảnh yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng ngày càng cấp thiết. Khi nguồn lực phân bổ còn mỏng và thiếu ổn định, các tổ chức KHCN khó xây dựng chiến lược nghiên cứu dài hạn, khó hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh và càng khó cạnh tranh trong việc làm chủ các công nghệ cốt lõi, công nghệ chiến lược. Chính vì vậy, việc điều chỉnh tăng tỷ lệ chi thường xuyên cho KHCN được xem là bước đi cần thiết nhằm từng bước khắc phục tình trạng đầu tư thấp kéo dài nhiều năm.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đã tháo gỡ “điểm nghẽn” về ngân sách dành cho KHCN, tạo bước ngoặt quan trọng để phát triển KHCN trong thời gian tới. Theo đó, kinh phí chi cho nghiên cứu phát triển (R&D) đạt 2% GDP, bố trí ít nhất 3% tổng chi ngân sách hằng năm cho phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia và tăng dần theo yêu cầu phát triển. Điều này giúp các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp, tổ chức trong lĩnh vực KHCN có điều kiện duy trì bộ máy, đầu tư cơ sở vật chất thiết yếu, từng bước nâng cao năng lực nghiên cứu độc lập.

Nhìn từ thực tiễn tại Thủ đô Hà Nội, cách tiếp cận đầu tư cho KHCN đang có những thay đổi theo hướng rõ mục tiêu và kết quả. Theo kế hoạch triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của thành phố trong năm 2026, Hà Nội dự kiến dành khoảng 4% GRDP để đầu tư cho KHCN và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng mức chi, mà là chi đúng, chi trúng và chi theo kết quả. Các nhiệm vụ KHCN của Thủ đô cũng được tổ chức theo chuỗi 4 bước khép kín, từ xác định bài toán thực tiễn, đặt hàng nghiên cứu, mời doanh nghiệp và tổ chức KHCN tham gia, đến ứng dụng và đánh giá kết quả. Cách làm này được kỳ vọng sẽ khắc phục tình trạng nghiên cứu rời rạc, thiếu đầu ra, đồng thời giúp ngân sách được sử dụng đúng trọng tâm hơn.

Hoạt động nghiên cứu, sản xuất tại Công ty CP RTC Technology Việt Nam. Ảnh: CHUNG HOÀNG

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy, nếu cơ chế phân bổ và sử dụng ngân sách không được đổi mới thì nguy cơ dàn trải, thiếu hiệu quả vẫn có thể xảy ra. Theo các chuyên gia, chi thường xuyên cần đi kèm với yêu cầu nâng cao quyền tự chủ cho các tổ chức KHCN, đồng thời gắn trách nhiệm sử dụng ngân sách với kết quả đầu ra cụ thể. Chỉ khi nguồn lực được phân bổ dựa trên năng lực và hiệu quả thực tế, việc tăng chi mới phát huy tác dụng.

Đầu tư cho nhân lực là yếu tố quyết định thành công

Nếu chi thường xuyên được xem là nền tảng vật chất của hệ thống KHCN, thì nhân lực chính là yếu tố quyết định chất lượng và hiệu quả của mọi khoản đầu tư. Theo các chuyên gia, không có đội ngũ nhân lực đủ mạnh, mọi đầu tư cho cơ sở vật chất, phòng thí nghiệm hay trang thiết bị hiện đại đều khó phát huy hết giá trị.

Thời gian qua, nhiều chính sách phát triển nhân lực KHCN đã được ban hành theo hướng chú trọng thu hút, trọng dụng nhân tài, khuyến khích các nhà khoa học trẻ và chuyên gia giỏi trong và ngoài nước tham gia nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và giải quyết các bài toán thực tiễn. Cách tiếp cận này cho thấy sự chuyển biến trong tư duy đầu tư, khi con người được đặt ở vị trí trung tâm của hệ thống KHCN.

Có thể kể đến Nghị định số 231/2025/NĐ-CP quy định về tuyển chọn, sử dụng tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng về KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Trong đó quy định rất rõ chế độ ưu đãi dành cho các cá nhân giữ vai trò quan trọng trong hệ thống phát triển KHCN.

Ví dụ, Tổng công trình sư Hệ thống có thể nhận mức tiền thưởng tối đa bằng 5 tháng lương trong năm đánh giá nếu hoàn thành tốt nhiệm vụ, tối đa bằng 3 tháng lương trong năm đánh giá nếu hoàn thành nhiệm vụ. Đồng thời, được hỗ trợ ban đầu 1 tháng lương theo hợp đồng để ổn định chỗ ở, di chuyển, mua sắm thiết yếu. Bên cạnh đó, Tổng công trình sư Hệ thống được cấp kinh phí khảo sát, nghiên cứu khoa học trong nước và nước ngoài; tham gia hoạt động hợp tác quốc tế về KHCN, đổi mới sáng tạo. Được bố trí nhà ở công vụ (trường hợp chưa bố trí được nhà ở công vụ thì được hỗ trợ tiền thuê nhà), phương tiện đi lại và điều kiện làm việc theo tiêu chuẩn của chức danh chuyên gia cao cấp bậc 3...

Trong khi đó, nhìn từ địa phương, TP Hà Nội cũng xác định đầu tư cho nhân lực gắn chặt với yêu cầu phát triển của Thủ đô. Thành phố đặt mục tiêu tái cấu trúc công tác đào tạo, thu hút nhân lực KHCN, trong đó triển khai chương trình 1.000 tiến sĩ gắn với giải quyết các bài toán cụ thể của Thủ đô, đồng thời hình thành các trung tâm thử nghiệm-chuẩn hóa công nghệ trọng điểm; tăng cường sự liên kết “3 nhà” gồm nhà nước-nhà trường-doanh nghiệp.

Nhìn tổng thể, đầu tư cho KHCN là bài toán dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì và tầm nhìn chiến lược. Việc tăng tỷ lệ chi ngân sách cùng với các chính sách đầu tư, phát triển nhân lực chất lượng cao cho thấy nỗ lực của Đảng, Nhà nước trong việc xây dựng, đưa KHCN trở thành động lực quan trọng, bền vững để phát triển đất nước trong thời kỳ mới.