Để không còn tình trạng “gần nhà xa ngõ”
Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Phăng Sô Lin nằm cách trung tâm huyện Sìn Hồ (Lai Châu) chừng 2km. Trước đây, nhà trường có 9 điểm trường nằm ở 9 bản, điểm trường xa nhất nằm cách trường trung tâm… 47km-đó là điểm trường ở bản Nậm Lúc. Muốn tới Nậm Lúc, giáo viên phải đi vòng xuống vùng thấp thuộc xã Lùng Thàng rồi lại đi ngược lên vùng cao. Đấy là vào ngày đẹp trời còn đi xe máy được, nếu chỉ cần mây mù, mưa gió là Nậm Lúc sẽ biến thành một ốc đảo biệt lập.
Năm 2012, Trường Phổ thông dân tộc bán trú Tiểu học Phăng Sô Lin mới thực hiện mô hình trường bán trú. Cô Hoàng Thị Kim Oanh-Hiệu trưởng nhà trường, cho biết: “Được sự quan tâm của Sở GD&ĐT, đặc biệt là các ban, ngành trong huyện và xã rà soát, giúp đỡ vận động học sinh đến trường, nên những năm qua trường, chúng tôi luôn bảo đảm 100% học sinh trong độ tuổi được đến trường và hưởng lợi ích từ mô hình trường bán trú. Đời sống của giáo viên cũng ngày một nâng lên, các thầy cô đều yên tâm công tác”.
Công trình lớp học của Trường Mầm non Nùng Tạo (xã Huổi Mí, huyê%3ḅn Mường Chà, tỉnh Điê%3ḅn Biên) do Chi đoàn cơ sở Báo Quân đội nhân dân phối hợp với Công ty TNHH thiết bị y tế Minh Tâm trao tặng.
Cô và trò Trường Phổ thông dân tộc bán trú tiểu học Phăng Sô Lin (Sìn Hồ, Lai Châu) tập tiết mục múa quạt.
Chúng tôi gặp thầy Chẻo A Lìn, đã có 10 năm gắn bó tại điểm trường Nậm Lúc. Thầy cho biết, khó khăn của điểm trường biểu hiện ở nhiều mặt, như: Thiếu điện, thiếu nước, thiếu thông tin liên lạc, thiên nhiên khắc nghiệt không thể tăng gia sản xuất... Chẻo A Lìn là người dân tộc Dao ở xã Phăng Sô Lin từ nhỏ nhưng khi nhận công tác tại điểm trường Nậm Lúc cũng có lúc tâm tư. Thầy tâm sự: “Khó khăn lớn nhất là thiếu nước. Nước ăn còn chưa đủ nói gì đến chuyện tắm giặt. Là giáo viên nam nhưng nhiều lúc tôi không thể chịu nổi cảnh “nhịn” tắm giặt đến cả tháng trời. Chưa nói đến việc chế độ đãi ngộ ở những điểm bản cũng chẳng khác gì so với trường trung tâm, vì cùng địa bàn xã... Nghe vậy, chúng tôi mường tượng, nếu đưa các cô giáo lên cắm bản thì họ sẽ phải chịu đựng gian khổ đến mức nào.
Thầy Đỗ Văn Hán được coi là người kiến tạo và thực hành chủ trương trường bán trú, đưa học trò từ bản xuống trường trung tâm. Từ năm 2010, Lai Châu đã thí điểm và thực hành một cách hợp lý việc cho học sinh ăn, ở bán trú tại trường. Thầy Hán nói: “Trước đây, tôi từng nghe chuyện vì trời lạnh mà giáo viên còn nằm trong chăn đọc bài cho học sinh chép. Dạy như thế thì chất lượng làm sao khá được và cũng làm giảm hình ảnh người thầy. Nhưng nói đi cũng phải nói lại, tình hình của một số điểm trường xa rất gian khó, thiên nhiên, thời tiết rất khắc nghiệt. Nếu theo quy định của Bộ GD&ĐT là dưới 10 độ C học sinh tiểu học không phải đến trường thì nhiều điểm trường ở trên này nghỉ triền miên vào mùa đông. Vậy nên tôi ủng hộ mô hình học sinh tập trung bán trú tại trường và trường thì phải ở trung tâm”.
Câu chuyện “gần nhà xa ngõ”, chế độ trợ cấp không có gì đặc biệt, thực tế là “nỗi e ngại” của nhiều giáo viên vùng cao. Đến bây giờ, nhiều trường phải thực hiện chế độ “trực gác” theo vòng. Chỉ ưu tiên những giáo viên lớn tuổi, hoặc đang mang thai, còn tất cả phải luân phiên cắm bản. Thực tế cũng có trường hợp giáo viên “chạy chọt” để không phải đi điểm trường. Với việc thực hiện mô hình bán trú, mỗi học sinh được Nhà nước hỗ trợ 520.000 đồng cộng thêm 15kg gạo ăn hằng tháng, nên không ít trường dù không đủ điều kiện cũng đã “vượt rào” một cách tự phát, chờ Nhà nước công nhận mô hình bán trú sau. Cứ đưa học sinh về nuôi bán trú, thầy cô đóng góp để nuôi học sinh. Vậy là đồng lương ít ỏi lại phải thêm một phần san sẻ, nhưng như vậy còn đỡ vất vả hơn việc đi “cắm bản”.
Trường bán trú-điểm sáng văn hóa
Vùng miền núi Tây Bắc là vùng có nhiều hoạt động văn hóa gắn với phong tục tập quán, lễ, Tết của đồng bào dân tộc thiểu số. Bà con thường ăn Tết dài. Học sinh cũng vậy. Thế nhưng tình trạng học sinh vắng mặt sau những dịp lễ, Tết gần đây giảm hẳn. Thậm chí, không ít em thích ở lại trường vui Tết cùng các bạn. Trong năm qua, cô giáo Tẩn U Mẩy, Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Nậm Cha (Sìn Hồ, Lai Châu) tổ chức được nhiều hoạt động thể thao, văn nghệ để “giữ chân” các em ở lại trường. Những hoạt động này gồm: Các trò chơi dân gian, thi gói bánh, nấu bánh và rất nhiều tiết mục văn nghệ... Thầy, cô kể rằng, vào những dịp lễ, Tết của đồng bào, cả trường rộn lên tiếng hát ca, chỗ thì gói bánh, chỗ chơi đẩy gậy. Rất vui.
Học sinh Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Tà Mung (Than Uyên, Lai Châu) mấy năm qua được khoán ruộng tăng gia, cấp cá giống, gà giống… Các em được học cách chăn nuôi, vào những dịp lễ cũng là dịp thu hoạch thành quả lao động. Ngoài ra, trong ngày thường, các hoạt động thể thao, văn nghệ cũng được duy trì đều đặn, thu hút đông đảo học sinh tham gia. Bên cạnh đó, các hoạt động bổ túc hướng nghiệp cũng được thầy cô trong ban giám hiệu nhà trường thường xuyên chăm lo. Có thể nói, một phần thành tích học tập tốt của trường có được là nhờ phong trào thể thao, văn nghệ, các bài học hướng nghiệp, giáo dục kỹ năng sống đem lại.
Thầy Đỗ Văn Hán, người có 36 năm kinh nghiệm gắn bó với ngành giáo dục vùng cao, nói rằng: “Giáo viên giỏi trên vùng núi này phải giỏi rất nhiều việc. Giỏi chuyên môn chưa đủ, còn phải giỏi tiếng dân tộc, hiểu biết phong tục, tập quán và chia sẻ, truyền đạt kinh nghiệm làm ăn. Phương pháp giảng dạy cũng phải giỏi “tùy biến” cho phù hợp với tình hình đặc điểm văn hóa, phong tục của địa phương”.
Những điều đó có thể hình dung như thế này: Thiếu niên vùng cao trưởng thành khá sớm, trước đây ở tuổi 15 nhiều em đã lấy vợ, lấy chồng, làm chủ cơ nghiệp. Để chuẩn bị cho các em, thầy cô giáo phải đưa những kiến thức canh tác, chăn nuôi vào những giờ ngoại khóa để các em “thấm” dần những kỹ năng đó. Ngoài ra, kỹ năng sống như vệ sinh, giặt giũ, gấp chăn màn, giáo dục giới tính cũng là một nội dung quan trọng mà giờ ngoại khóa của các trường bậc THCS đều có.
Ở những trường chúng tôi đã qua trong chuyến công tác này và cả nhiều chuyến công tác trước, phương châm giáo dục học sinh trở thành người có ích đã trở nên rất phổ biến. Ví dụ, ở Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Tà Mung, mỗi học sinh được chia một luống rau và được khoán sản phẩm. Trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Nậm Cha, mặc dù diện tích vườn khá hẹp nhưng các thầy cô cũng cố gắng tận dụng những rẻo đất quanh trường để dạy các em cách canh tác, chăn nuôi. Ở các trường tiểu học, các em cũng được thầy cô dạy từ những việc như: Thổi cơm, vo gạo, gấp chăn màn, tắm giặt... Qua đó mới thấy, muốn các em học sinh ở vùng cao trưởng thành, khôn lớn, nhất thiết phải được uốn nắn từ rất nhỏ, rất kỳ công và chỉ có các trường thực hiện mô hình bán trú mới làm được.
Khép lại hành trình về với thầy và trò các trường vùng cao Tây Bắc, chúng tôi nhớ mãi những ánh mắt, nụ cười của các em học sinh, các thầy cô giáo. Trên những rẻo đất này, các thầy cô giáo phần nhiều thuộc thế hệ 8X, 9X đang nâng niu, chắp cánh những giấc mơ bay cao, bay xa cho các em học sinh. Rồi đây, chính các em sẽ có cơ hội tiếp nối sự nghiệp đó khi mỗi người đang nỗ lực học tập vươn lên thành những công dân có ích cho cộng đồng, cho Tổ quốc.
Bài và ảnh: NAM THẮNG-ĐÔNG HÀ-DUY VĂN
(Tiếp theo và hết)