Đầu tháng 3 này, giá cà phê đã vượt ngưỡng 40 nghìn đồng/kg (cao nhất trong vòng 14 năm kể từ năm 1994 đến nay). Theo Hiệp hội Cà phê-Ca cao Việt Nam (Vicofa), giá cà phê tăng cao là do sản lượng vụ 2007-2008 của nước ta giảm mạnh, chỉ đạt 850 nghìn tấn, trong khi dự đoán là 1,1 triệu tấn. Thị trường cà phê thế giới trong tình trạng cung không đủ cầu, thiếu hụt khoảng 6-7 triệu bao (bao 60kg). Một nguyên nhân nữa khiến giá cà phê tăng cao, đó là do người sản xuất “găm hàng”, làm cho một số doanh nghiệp xuất khẩu cà phê không đủ hàng cho những hợp đồng kỳ hạn, nên đã phải nâng giá thu mua. Theo dự đoán của các chuyên gia kinh doanh, thì trong tháng 4 tới, giá cà phê sẽ giảm do các nước sản xuất cà phê lớn khác là Bra-xin, In-đô-nê-xi-a bắt đầu vào mùa thu hoạch.

Cà phê tăng giá, người sản xuất hưởng lợi, nhưng lại tiềm ẩn những nỗi lo khác, đó là quy hoạch sản xuất nông nghiệp theo hướng bền vững đang bị phá vỡ và tình trạng cà phê lấn rừng, từng xảy ra những năm trước đây, nay tiếp tục tái diễn. Ví dụ như tại Đắc Lắc, cách đây 4 năm, tỉnh này đã đưa ra kế hoạch chuyển đổi 40 nghìn ha cà phê trên đất không phù hợp, thiếu nguồn nước, sang trồng loại cây khác, chỉ giữ cà phê ổn định với diện tích 140 nghìn ha. Nhưng trên thực tế, Đắc Lắc không những không chuyển đổi được, mà còn xảy ra tình trạng trồng thêm ồ ạt. Năm 2007, toàn tỉnh trồng mới 3.748ha. Dự báo năm nay diện tích trồng mới ở tỉnh này sẽ tiếp tục tăng. Cà phê mở rộng diện tích, còn dẫn tới nguy cơ không bảo đảm được nguồn nước tưới, dễ bị thiệt hại nặng khi hạn hán xảy ra trong mùa khô. Theo tính toán, trong tổng số 179 nghìn ha cà phê hiện có ở Đắc Lắc, chỉ có 50 nghìn ha bảo đảm được nguồn nước từ các công trình thủy lợi; diện tích còn lại phải tưới từ nguồn nước ngầm rất bấp bênh. Vì vậy, nếu xảy ra hạn hán, sẽ có hơn 10 nghìn ha cà phê bị thiệt hại.

Trong khi quỹ đất cho sản xuất nông nghiệp không còn, để có đất mở rộng diện tích cà phê, người dân ở Đắc Lắc nói riêng và Tây Nguyên nói chung đã không nương tay với rừng. Nhiều vụ phá rừng trồng cà phê đã xảy ra, nhưng chỉ được phát hiện khi cây cà phê đã thế chỗ cho cây rừng(!). Vào thời điểm này, khi mà giá cà phê đang ở mức kỷ lục, tình trạng phá rừng trồng cà phê và chuyển nhượng đất trái phép đã xảy ra ở nhiều nơi tại Tây Nguyên.

Giá cà phê tăng hay giảm là do thị trường điều tiết khi cung và cầu không tương ứng. Năm nay, cung không đủ cầu nên giá cà phê tăng cao, nhưng nếu tiếp tục trồng mới ồ ạt, sẽ dẫn tới cung vượt cầu, sản lượng cà phê dư thừa và rớt giá như đã từng xảy ra. Vấn đề đặt ra hiện nay là Đắc Lắc cũng như các tỉnh Tây Nguyên phải có biện pháp mạnh để giữ rừng, không để cây cà phê lấn rừng. Chúng ta đều hiểu hậu quả của việc chạy theo mùa vụ, “ăn xổi ở thì” trong chuyển đổi cơ cấu cây trồng và “lợi ích mười năm” của việc trồng rừng. Cùng với đó, các nhà quản lý, các nhà khoa học cần sớm có chiến lược tuyên truyền, hướng dẫn người dân tập trung thâm canh tăng năng suất và nâng cao chất lượng sản phẩm. Một nền sản xuất bền vững, là phải có quy hoạch, có đầu tư đúng hướng, chứ không thể để mãi tình trạng người sản xuất chạy theo thị trường, phá vỡ quy hoạch chung.

KIỀU BÌNH ĐỊNH