Cứ mỗi lần cầm bút định viết về GS.Nhà giáo nhân dân Đào Văn Tiến, không hiểu sao trong tôi cứ ấn tượng mãi hình ảnh con người trong những câu thơ hào sảng một thời của nhà thơ Chính Hữu:

"Nhớ đêm ra đi đất trời bốc lửa

Cả đô thành nghi ngút cháy sau lưng

Những chàng trai chưa trắng nợ anh hùng

Hồn mười phương phất phơ cờ đỏ thắm".

Tôi hình dung ra quang cảnh Hà Nội năm 1946. Trong hàng ngũ những thanh niên trí thức tạm biệt Thủ đô, lên chiến khu Việt Bắc, có một chàng trai dáng người cao, khuôn mặt thông minh, được mặc áo vệ quốc quân, nhưng không được ra trận mà ở tuyến sau, đào tạo thầy thuốc quân y. Chàng trai đó chính là Đào Văn Tiến.

Ông sinh năm 1920, trong một gia đình trí thức ở Thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định. Thân sinh ông là một nhà nho cẩn trọng trong việc gìn giữ gia phong và rất nghiêm khắc trong việc giáo dục con cháu. Trong một gia đình nền nếp như vậy, từ nhỏ ông đã được thừa hưởng những đức tính quý? giá của người cha và sớm trở thành một sinh viên có ý chí và nghị lực trong học tập, nghiên cứu. Năm 1944, ông đã tốt nghiệp xuất sắc chuyên ngành Động vật học, hệ cao đẳng, thuộc Trường  đại học Đông Dương. Rồi ngay trong năm sau, ông đã có cuốn sách đầu tay nổi tiếng "Danh từ khoa Vạn vật học" - một công trình không chỉ có giá trị thuật ngữ chuyên ngành mà còn có ý nghĩa thúc đẩy nền giáo dục đại học Việt Nam bước sang giai đoạn mới - giai đoạn giảng dạy đại học không phải bằng tiếng Hán, tiếng Pháp mà bằng tiếng Việt. Tổng Hội sinh viên cứu quốc đã giúp ông công bố công trình thuật ngữ khoa học đó. Độc giả cuốn sách không ai không nhớ những lời đề tựa mến yêu và trân trọng của học giả Hoàng Xuân Hãn: "Tác giả là ông Đào Văn Tiến, một bạn trong số những thanh niên tốt nghiệp đầu tiên ở Đại học Đông Dương về Vạn vật học...". 

Bước vào kháng chiến với một hành trang tri thức, nhà giáo - chiến sĩ vệ quốc quân Đào Văn Tiến trong chiếc áo trấn thủ, mũ nan lợp vải dù, bắt đầu giảng bài cho các lớp quân y dã chiến. Năm 1951, ông đã cùng các đồng nghiệp nổi tiếng của mình như Ngụy Như Kon Tum, Nguyễn Xiển, Nguyễn Văn Chiển, Lê Văn Thiêm, Lê Khả Kế, Nguyễn Thạc Cát... vượt biên giới sang Nam Ninh (Trung Quốc) xây dựng Khu học xá cho Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp Trung ương. Nhiều giáo sư, nhiều nhà khoa học và bác sĩ nổi tiếng hôm nay vẫn còn giữ nguyên trong ký ức hình ảnh người thầy Đào Văn Tiến cùng mình trèo đèo lội suối, vừa hành quân vừa thở dốc mà vẫn tranh thủ giải đáp hàng chục câu hỏi có ý nghĩa ngoại khoá cho các học viên áo lính. Giảng đường của thầy Tiến là cả rừng xanh chiến khu.

Đồng nghiệp và học trò đến tặng hoa Giáo sư Đào Văn Tiến (thứ 3 từ phải sang). Ảnh tư liệu.

Giải phóng Điện Biên xong, ông trở về Hà Nội khi đã 35 tuổi. Giũ bụi chiến trường, ông lại bắt tay vào công việc vừa giảng dạy ở các trường đại học, vừa khẩn trương triển khai một đề tài nghiên cứu lớn, do Nhà nước giao phó. Đó là chương trình "Điều tra cơ bản khu hệ động vật và ký sinh trùng miền Bắc Việt Nam". Chính từ công  trình này ông đã phát hiện và lập hồ sơ khoa học về 10 loài thú mới ở Việt Nam. Cuốn sách "Khảo sát thú ở miền Bắc Việt Nam" ra đời từ chương trình nghiên cứu đó, và cuốn "Bước đầu xác định các loài thú ở miền Nam Việt Nam" của Von Pinen đã được giới khoa học thừa nhận như là hai cuốn sách cơ bản nhất trong hệ thống các công trình nghiên cứu hệ động thực vật khu vực Đông Á.

Không chỉ viết các giáo trình cơ sở cho Ngành Sinh học và các công trình nghiên cứu chuyên ngành, GS. Đào Văn Tiến còn viết nhiều sách báo phổ cập tri thức chung. Bằng lối viết sinh động, hài hước, tác giả Đào Văn Tiến từ lâu đã trở nên thân thuộc với đông đảo độc giả. Cái tên Đào Văn Tiến dần dần mang nghĩa biểu tượng của một "pho từ điển sống". Thời chống Mỹ, dọc đường hành quân, để mất cảm giác mệt mỏi đằng đẵng, bộ đội chúng tôi thường bày trò cãi nhau. Một trong những đề tài tranh luận đó là về thế giới động vật. Con gì là châu chấu, con gì là cào cào? Loài trăn có loài mang tên "trăn mắt võng" hay "trăn mắc võng" v.v...? Đó là các câu hỏi quen thuộc trong các tuyến đường rừng. Kết thúc các cuộc tranh cãi, châm chọc ấy thường là một câu kết hoà giải và gửi gắm chút ước vọng hoà bình: “Thôi, chả tỉnh nào gọi tên đúng cả, hết chiến tranh, ta sẽ về hỏi bác Đào Văn Tiến!”.

Nhiều người cũng vẫn nhầm tưởng rằng "Dế mèn phiêu lưu ký" của Nhà văn Tô Hoài được xây dựng chỉ bằng kinh nghiệm quan sát trực tiếp của tác giả về thế giới loài vật. Thật ra, để có được những trang viết sinh động như trong "Dế mèn phiêu lưu ký", Tô Hoài phải đọc thật cẩn trọng những cuốn sách khoa học để nắm chắc tập tính của các loài vật. Nói chuyện với các cây bút trẻ, Nhà văn Tô Hoài đã có lần đưa ra một lời khuyên khá cụ thể: "Kinh nghiệm viết văn của tôi về động vật là hãy đọc những bài viết của GS. Đào Văn Tiến".

Đọc những bài viết của tác giả Đào Văn Tiến về thế giới chim muông, người ta dễ có cảm giác như đang trò chuyện với một người kể chuyện cổ tích vui tính và dễ dãi. Nhưng bình tâm ngẫm lại, những trang viết đó là kết quả của những tháng năm nghiên cứu hết sức công phu, kỹ lưỡng trên tinh thần khoa học nghiêm túc. PGS.TS Hà Đình Đức, người học trò yêu, người được tiếp nhận nhiều ảnh hưởng tích cực từ GS. Đào Văn Tiến, hôm nay vẫn hình dung rất rõ phong cách giảng dạy, nghiên cứu của thầy mình bao năm trước. Ông kể rằng: Thầy Đào Văn Tiến không bao giờ tỏ ra là một người tài tử. Thầy thường công khai tuyên bố trước buổi giảng rằng: "Trước khi đến giảng bài này, tôi đã phải đọc lại, thẩm tra lại giáo trình mình viết hết ba bốn giờ liền".  

Từ Việt Bắc trở về xây dựng Khoa Sinh học cho Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, rồi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội sau đó, thầy làm việc theo một thời gian biểu và kỷ luật học đường hết sức nghiêm khắc, tỉ mỉ. Thầy Đào Văn Tiến đã chủ trương xây dựng Bộ môn Tập tính động vật. Phải là một chuyên ngành khoa học chứ không dừng lại ở mức độ môn học bình thường. Trong chuyên ngành Tập tính học, theo ông, cần phải nghiên cứu cả tập tính của con người với tư cách là một loài động vật cao cấp. Không nên thần thánh hoá con người, quá nhấn mạnh yếu tố xã hội của con người rồi đi đến xem nhẹ những yếu tố bản năng - tập tính mà thiên nhiên đã ấn định cho. Ông cho rằng cái tính ngỗ ngược của con người chính là một tập tính của động vật hoang dã... Nếu "Tập tính học động vật" được xây dựng và phát triển, biết đâu chúng ta đã có thêm phương án ngăn chặn dịch cúm gia cầm và ngăn chặn được các loại trọng tội hình sự, thậm chí cả tội tham nhũng của nhiều quan chức... !

Cũng từ những năm 70 và 80 thế kỷ trước, GS. Đào Văn Tiến đã cảnh báo những hậu quả của hướng nghiên cứu nhân bản vô tính. Giáo sư đã báo động trước khi con cừu Dolly ra đời đúng 13 năm. Cái tầm của nhà khoa học uyên bác này không chỉ thể hiện ở khả năng dự báo tương lai mà còn thể hiện ở tầm tư duy hệ thống. Ông dự báo ngay từ những năm 70 của thế kỷ trước, khi chúng ta đang còn lo chống Mỹ, những thảm họa của sự khủng hoảng sinh thái, môi trường trên quy mô khu vực và quy mô hành tinh, đồng thời hết sức sáng suốt khi nhìn ra mối liên hệ biện chứng giữa "Sinh học và Khoa học nhân văn", giữa "Sinh học và đạo lý".

Nhiều nhà khoa học và nhà giáo vốn là học trò một thời đã thừa nhận sự ảnh hưởng của GS. Đào Văn Tiến tới họ. Ảnh hưởng lớn nhất, theo họ, là đức tính trung thực, thẳng thắn của một nhà khoa học. Năm 1980, ông được phong hàm giáo sư, năm 1989 được nhận danh hiệu cao quý “Nhà giáo nhân dân”, cùng nhiều huân, huy chương khác. Năm 1996, ông nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh về các công trình khoa học. Năm 2005, ông lại một lần nữa được Giải thưởng Hồ chí Minh trong "Atlas Việt Nam"... Ông là giáo sư thỉnh giảng của nhiều trường đại học trên thế giới. Theo GS.Viện sĩ Nguyễn Văn Đạo, những cuốn giáo trình, sách chuyên khảo và 94 công trình khoa học của GS. Đào Văn Tiến "không chỉ đóng góp cho Ngành Sinh học Việt Nam mà còn là tài sản chung của Ngành Sinh học thế giới"...

Có rất nhiều học trò, đồng nghiệp đang mong đợi có một cuốn sách riêng viết về GS. Đào Văn Tiến. Bởi vì cuộc đời lao động cống hiến của ông đẹp đẽ và sinh động chẳng khác gì những chương tiểu thuyết lãng mạn.

Còn bây giờ, khi kết thúc bài viết này, tôi xin dẫn ra một câu chuyện nhỏ mà nhà văn Nguyễn Quang Thân cung cấp. Nhà văn kể rằng: "Nói chuyện một lần với GS. Đào Văn Tiến, tôi cảm nhận được nỗi lo âu day dứt của ông về môi trường Hà Nội, về chuyện vườn thú Thủ Lệ bị thu hẹp diện tích làm khách sạn, về những phá phách của con người quanh Hồ Gươm thiêng liêng... Ông nói với tôi, đôi mắt mơ màng: "Ở một góc Hồ Gươm nên thả một ít sen hay súng, một ít thôi. Và thả ở đó vài đôi chim cuốc...". Lời kể ấy khiến chúng tôi giật mình rồi mơ theo "đôi mắt mơ màng" của Nhà giáo Đào Văn Tiến, nhà giáo vệ quốc đoàn của Hà Nội mùa đông năm 1946. Mong sao có ngày Hồ Gươm của chúng ta có mấy đôi chim cuốc tha thẩn kiếm ăn dưới những đài hoa súng tím".

Phạm Thành Hưng