Nhân ngày Thế giới không thuốc lá (31-5) và Tuần lễ Quốc gia không thuốc lá. Phóng viên báo QĐND đã có cuộc trao đổi với ông Lý Ngọc Kính, Cục trưởng Quản lý khám, chữa bệnh (Bộ Y tế) về một số vấn đề xung quanh tình trạng hút thuốc lá nơi công cộng và phòng, chống tác hại của nó...

Mỗi năm khoảng 4 vạn người Việt Nam chết vì thuốc lá...

- Tác hại do thuốc lá gây ra có thể nói khái quát nhất là thế nào, thưa ông?

- Thế giới cũng đã công bố nhiều đề tài nghiên cứu về thuốc lá. Qua đó, cảnh báo các nguyên nhân gây ra bệnh tim và ung thư mà thủ phạm chính là thuốc lá. Tổ chức Y tế thế giới (WHO) trong một báo cáo đặc biệt đã liệt kê các tác nhân gây ra bệnh ung thư phổi, trong đó tác nhân đứng hàng đầu chính là thuốc lá. Người hút thuốc lá bị ung thư phổi cao gấp 20 lần so với người không hút. Nhiều công trình nghiên cứu đã khẳng định, hút thuốc trung bình 40 điếu mỗi ngày thì sẽ có 50% số người chết đột tử vì bệnh tim mạch và 26% tử vong vì ung thư phổi.

- Còn ở nước ta thế nào, thưa ông?

Ông Lý Ngọc Kính, Cục trưởng Quản lý khám, chữa bệnh (Bộ Y tế)

- Việt Nam hiện vẫn là một trong những nước có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao nhất trên thế giới, 56%. Theo ước tính, mỗi năm có khoảng 40.000 ca tử vong vì các bệnh có liên quan đến thuốc lá. Con số này gần gấp bốn lần số ca tử vong vì tai nạn giao thông đường bộ. Tổng chi phí xã hội do ba loại bệnh phổ biến có nguyên nhân từ thuốc lá gồm ung thư phổi, nhồi máu cơ tim hay bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính gây ra là hơn 1.000 tỉ đồng/ năm, tương đương với khoảng 20% tổng chi tiêu ngân sách cho y tế.

Xử phạt vi phạm còn khó khăn

- Dường như chúng ta ít khi xử phạt các hành vi hút thuốc lá nơi công cộng, lý do vì sao, thưa ông?

- Nghị định 45 của Chính phủ từ năm 2005 đã quy định cảnh cáo hoặc phạt tiền 50.000 đến 100.000 đồng với hành vi hút thuốc lá, thuốc lào nơi công cộng, nhưng trong thực tế không thực hiện được. Không phải vì chúng ta thiếu văn bản, chế tài vì từ năm 2000 Nghị quyết của Chính phủ đã nêu nội dung này, sau đó Bộ Y tế cũng có chỉ thị, đến năm 2007 Chính phủ lại ra chỉ thị về vấn đề này, nhưng việc tổ chức thực hiện chưa tốt. Nguyên nhân là ý thức chấp hành của người dân, và chế tài xử phạt của chúng ta chưa đủ mạnh, chưa đủ sức răn đe. Ở Hồng Công (Trung Quốc) nếu hút thuốc lá nơi công cộng có thể bị phạt 5.000 đô-la Hồng Công, tương đương với 11 triệu đồng Việt Nam. Họ có hẳn một đội ngũ chuyên đi phạt những ai vi phạm.

Trong khi đó ở nước ta, việc xử phạt được giao cho công an, bảo vệ... và phạt 50.000 đến 100.000 đồng, nhưng chả ai làm vì không bõ.

- Theo ông vì sao thuốc lá vẫn tràn lan trên thị trường?

- Thuốc lá là sản phẩm được phép lưu hành, sản xuất không bị cấm như thuốc phiện, mà chủ yếu bằng việc vận động để người dân thay đổi hành vi.

Hơn nữa, lợi nhuận từ thuốc lá cực kỳ lớn, chỉ sau dầu khí, rượu, bia.

- Năm nay, hướng tập trung sẽ vào những hoạt động nào, thưa ông?

- Có một loạt các hoạt động hưởng ứng Tuần lễ quốc gia không thuốc lá từ ngày 25-5 đến ngày 31-5. Chương trình phòng, chống tác hại thuốc lá Quốc gia yêu cầu các bộ, ngành, đoàn thể Trung ương có các hoạt động thiết thực như: Treo băng-rôn, khẩu hiệu hưởng ứng tại cổng ra vào cơ quan; ban hành và thực hiện nghiêm quy định không hút thuốc lá tại nơi làm việc, nơi công cộng và tổ chức các cuộc thi tìm hiểu, nói chuyện về tác hại của thuốc lá; thực hiện nghiêm quy định xử phạt các hành vi hút thuốc lá, thuốc lào ở nơi công cộng. Không hút thuốc lá tại nơi làm việc cần được đưa vào tiêu chuẩn thi đua của cán bộ, nhân viên cơ quan…

Cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên vỏ bao thuốc lá

- Đó là chủ đề mà WHO chọn cho Ngày Thế giới không hút thuốc lá năm nay, vì sao vậy thưa ông?

- Đó cũng là khẩu hiệu phát động cho Tuần lễ Quốc gia không hút thuốc lá tại Việt Nam. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) thì cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh là kênh giáo dục có hiệu quả và chi phí thấp bởi vì tất cả những người hút thuốc đều sẽ nhìn thấy thông điệp. Cảnh báo bằng hình ảnh khiến người hút thuốc dễ hiểu, dễ nhớ hơn về các hậu quả của việc hút thuốc đối với sức khỏe, giúp thanh niên hiểu rằng hút thuốc không phải làm họ hấp dẫn hơn mà khiến cho họ bệnh tật và chết sớm. Đồng thời cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên các sản phẩm thuốc lá sẽ tốn rất ít chi phí và được công chúng ủng hộ rộng rãi.

Cũng theo WHO, các cảnh báo này đã được áp dụng ở nhiều nước và đã được chứng minh là đặc biệt hiệu quả.

- Việc này được thực hiện ở nước ta như thế nào, thưa ông?

- Tại Việt Nam cho đến nay, cảnh báo tác hại của thuốc lá được in bằng chữ với chỉ một mẫu duy nhất là: “Hút thuốc có thể gây ung thư phổi” chiếm khoảng 30% diện tích của vỏ bao thuốc lá. Quy định này chưa đáp ứng được yêu cầu của Công ước khung là phải có những cảnh báo sức khỏe khác nhau được sử dụng luân phiên, thông tin trên vỏ bao thuốc chưa mô tả đầy đủ tác hại của việc sử dụng thuốc lá.

- Thưa ông, vì sao đề xuất in cảnh báo bằng hình ảnh vẫn chưa thực hiện được?

- Vấn đề này đã được đưa ra tại nhiều hội thảo, nhiều người cũng thấy đây là việc làm đơn giản, thông tin hữu ích nhưng do nhiều lý do khác nhau, đặc biệt là phản ứng mạnh mẽ của các công ty thuốc lá gây cản trở, nên đã trì hoãn việc thực hiện.

Khi đòi hỏi các công ty thuốc là phải in bằng hình ảnh thì họ bảo tốn kém, công nghệ cao, không làm được trong nước. Nhưng hiện nay thuốc lá của nước ta xuất khẩu sang các nước khác đều in quảng cáo bằng hình ảnh. Chứng tỏ đây là lời bao biện của các công ty. Chúng tôi sẽ cố gắng thực hiện điều này vào năm 2010.

- Chúng ta có thể hy vọng nhiều ở biện pháp này không, thưa ông?

- Một nghiên cứu mới nhất của các nhà khoa học cho thấy, việc áp dụng cảnh báo sức khỏe mạnh, in đậm, có hình ảnh kèm theo sẽ giảm ngay được 1,1% tỷ lệ nam giới hút thuốc ở Việt Nam.

- Xin cảm ơn ông!

NGUYỄN MINH HOÀI (thực hiện)