QĐND - Quê tôi nằm trên dải đất miền Trung. Nơi xóm làng quê tôi thường tọa lạc rải trên triền những quả đồi. Địa hình quê tôi phức tạp, thời tiết khắc nghiệt, mùa gió Lào nóng rát; bão, lụt triền miên. Theo người xưa kể, chính sự thiệt thòi về tự nhiên nên tạo hóa đã ban tặng cho quê tôi nhiều thứ mà ở những vùng đất khác không có, trong đó có cây mui và giống lúa trấn.

Cây mui (có nơi gọi là cây trám) mọc khắp nơi, từ rừng sâu đến các triền đồi. Làng tôi có những cây mà 3 người lực lưỡng nối tay nhau ôm cũng không xuể. Cứ vào mùa mưa lũ (tháng 7 hoặc 8), mui chín đen trĩu cành. Trai gái trong làng lại rủ nhau vào rừng hái mui. Được mùa, mui thu nhiều vô kể, thứ đưa ra chợ hoặc chuyển về xuôi bán; thứ thì om, thứ nấu muối để dành ăn quanh năm. Thịt quả mui giòn, thơm và bùi, ăn với cơm mà phải là cơm trấn mới hợp "duyên vị". Còn hạt mui, dùng dao chặt đôi và dùng cây tăm nhọn khều lấy cơm đem chiên với trứng gà, ăn vừa bổ vừa chữa được nhiều thứ bệnh. Hạt chặt ra đem đóng xuống nền nhà thành các bàn cờ cho trẻ con chơi, phần tăng thêm thẩm mỹ và cũng là biện pháp chống xói mòn. Quả mui từ lâu đã trở thành thực phẩm dự trữ ăn trong những đợt mưa lũ dài ngày.
Trên triền đồi có cây mui chịu được nắng gió thì dưới ruộng sâu có giống lúa trấn chịu được đất phèn, chịu được nước lớn. Gọi là lúa trấn, vì trước mùa thu hoạch lúa thường bị dìm trong lũ (gọi là trấn nước). Đặc điểm của giống lúa này là phù hợp với ao tù, chiêm trũng, nơi có nhiều nước, bùn sâu, điều kiện thổ nhưỡng mà ít có giống lúa nào chịu được. Từ khi xuống mạ cho đến kỳ thu hoạch kéo dài 5 tới 6 tháng. Giống lúa này ít phải chăm sóc và năng suất cũng rất thấp, thường chỉ đạt từ 40 đến 50 kg/sào. Bù lại, gạo trấn rất ngon, thơm, giàu chất bổ dưỡng. Vì thế, người dân quê tôi thường để dành lúa và gạo trấn nấu cháo cho người già và trẻ nhỏ. Khi thu hoạch về, trước hết là nấu cơm cúng tổ tiên và những người đã khuất, sau biếu ông, bà, cha, mẹ để tỏ lòng hiếu thảo.

Cơm gạo trấn phải đổ nhiều nước, nấu lâu, khi chín có màu đỏ, vị béo, mùi thơm đặc trưng. Cơm trấn và mui quê tôi ai đã một lần được ăn chắc hẳn không bao giờ quên.

Tôi đi bộ đội và xa quê hương đã lâu. Nhưng như một thói quen chẳng bao giờ thiếu, mỗi năm cứ đến mùa mưa bão, tôi lại muốn về quê để được thưởng thức trái mui muối và cơm gạo trấn… Năm nay, quê tôi, lũ chồng lên lũ. Thế nên không biết người dân quê tôi có kịp thu hoạch lúa trấn, quả mui hay không? Có còn dành được mui để ăn, hay tất cả đều bị cuốn trôi theo lũ. 

Lê Anh Tần