Từ khối lượng lập pháp lớn đến chuyển biến về tư duy thể chế

Có những thời điểm mà đòi hỏi của thực tiễn đặt lên vai nhà lập pháp trách nhiệm lớn hơn thông thường. Đất nước bước vào năm đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, với yêu cầu tăng trưởng nhanh hơn, tự chủ hơn, bền vững hơn; đồng thời phải vận hành hiệu quả mô hình tổ chức bộ máy mới, nắm bắt cơ hội từ công nghệ và chủ động trước những biến động khó lường của thế giới. Trong bối cảnh ấy, mỗi khoảng trống pháp lý có thể làm chậm một cơ hội phát triển; mỗi quy định thiếu đồng bộ có thể trở thành rào cản đối với nguồn lực quốc gia.

Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI đã xử lý khối lượng công việc lập pháp lớn trên nhiều lĩnh vực: Từ đất đai, nhà ở, kinh doanh bất động sản, đầu tư, đấu thầu, ngân sách, thuế đến tư pháp, an ninh dữ liệu, lao động, an sinh xã hội và văn hóa. Nhưng điều đáng suy ngẫm không chỉ nằm ở việc có thêm bao nhiêu luật, nghị quyết. Câu hỏi quan trọng hơn là những quyết sách đó có giúp tháo gỡ những khó khăn đang cản trở cuộc sống, có tạo lập một môi trường pháp lý ổn định để đất nước phát triển và có đủ sức thích ứng với những đòi hỏi mới hay không.

Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30-4-2025 của Bộ Chính trị đặt công tác xây dựng và thi hành pháp luật ở vị trí “đột phá của đột phá” trong hoàn thiện thể chế. Đó là một thay đổi căn bản về cách nhìn: Xây dựng pháp luật không chỉ là đặt ra quy tắc để quản lý, mà còn là kiến tạo điều kiện cho người dân và doanh nghiệp phát huy năng lực, bảo vệ lợi ích chính đáng, giải phóng nguồn lực và sáng tạo. Pháp luật phải nghiêm minh nhưng không cứng nhắc; phải ổn định nhưng không xa rời thực tiễn; phải bảo đảm trật tự nhưng không triệt tiêu những cơ hội mới.

Trong phát biểu tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI ngày 6-4-2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Pháp luật không chỉ để quản lý cái đã có, mà còn phải mở đường cho cái mới”. Thông điệp ấy càng có ý nghĩa khi nhìn vào chương trình lập pháp lần này. Việc cùng lúc hoàn thiện các quy định về đất đai, nhà ở, thị trường bất động sản, đầu tư và tài chính đặt ra yêu cầu xử lý các mối quan hệ liên ngành thay vì chỉ sửa những điều khoản riêng lẻ. Việc thông qua các luật liên quan đến định danh, xác thực điện tử và an ninh dữ liệu cho thấy khuôn khổ pháp lý cũng phải phát triển cùng không gian số, nơi cơ hội kinh tế và thách thức an ninh đang hiện diện đan xen.

Đáng chú ý, Quốc hội cho ý kiến lần đầu đối với 5 dự án luật, trong đó có Luật Phát triển công nghiệp văn hóa; tiếp tục hoàn thiện các nội dung cần nghiên cứu kỹ trước khi trình thông qua ở kỳ họp sau. Một nền lập pháp có trách nhiệm phải biết quyết định kịp thời những vấn đề đã chín, đồng thời dành đủ thời gian thẩm tra và đánh giá tác động đối với những vấn đề còn phức tạp. Nhanh để không lỡ thời cơ, nhưng phải chắc để không tạo ra những vướng mắc mới.

Bế mạc Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: TTXVN 

Khơi thông nguồn lực phát triển, củng cố thế trận bảo vệ Tổ quốc

Sức mạnh của một quốc gia không chỉ được tạo nên bởi số lượng nguồn lực đang có, mà còn bởi khả năng tổ chức, kết nối và sử dụng hiệu quả những nguồn lực ấy. Trong thực tiễn, có những dự án chậm triển khai không phải vì thiếu quyết tâm hay thiếu vốn, mà vì quy định vướng nhau, thẩm quyền chưa rõ, quy trình kéo dài. Cũng có những sáng kiến chưa thể đi xa chỉ vì thiếu hành lang pháp lý phù hợp. Bởi vậy, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế chính là khơi thông một nguồn lực phát triển quan trọng.

Quốc hội tiếp tục xem xét và xử lý những vấn đề phát sinh trong quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền; duy trì có thời hạn các cơ chế đặc biệt khắc phục khó khăn do quy định của pháp luật, đồng thời đặt ra lộ trình hoàn thiện quy định thay thế. Cách làm này hướng tới hai yêu cầu phải đi cùng nhau: Giải quyết ngay những ách tắc của thực tiễn và củng cố tính thống nhất, ổn định của hệ thống pháp luật về lâu dài. Sự linh hoạt phải được đặt trong giới hạn thẩm quyền, thời gian và trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Một chi tiết thể hiện rõ tinh thần ấy là quy định về việc tiếp tục sử dụng những giấy tờ còn hiệu lực đã được cấp trước khi sắp xếp bộ máy; về nguyên tắc, không buộc người dân, doanh nghiệp cấp đổi chỉ vì cơ quan hoặc chức danh có thẩm quyền thay đổi. Cải cách được đo bằng việc bộ máy phục vụ tốt hơn, chứ không phải bằng những thủ tục phát sinh thêm. Khi thời gian, công sức và chi phí của người dân được tôn trọng, niềm tin đối với cải cách cũng được bồi đắp.

Từ góc nhìn chiến lược, phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và tăng cường quốc phòng, an ninh là những nhiệm vụ gắn bó chặt chẽ. Những nội dung lập pháp về hình sự, tố tụng hình sự, an ninh dữ liệu, bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia góp phần hoàn thiện công cụ pháp lý để bảo vệ trật tự, an toàn xã hội, chủ quyền, lợi ích quốc gia và các quyền hợp pháp của công dân. Trước những thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống, sức mạnh bảo vệ Tổ quốc không thể tách rời một hệ thống pháp luật rõ ràng, khả thi, được thực thi nghiêm túc.

Cùng với đó, các quyết sách về chủ trương đầu tư những tuyến đường bộ cao tốc Bảo Hà - Lai Châu, Quảng Ngãi - Kon Tum, Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên mở thêm triển vọng kết nối các địa bàn, cải thiện điều kiện phát triển và nâng cao năng lực huy động, tổ chức nguồn lực khi cần thiết. Giá trị của hạ tầng không chỉ nằm ở những cây số đường mới; đó còn là khả năng gắn kết các vùng, đưa cơ hội sinh kế đến gần người dân, củng cố nền tảng kinh tế - xã hội tại những địa bàn có vị trí quan trọng về quốc phòng, an ninh.

Bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa cũng đòi hỏi xây dựng nội lực vững mạnh từ văn hóa, con người, pháp luật và niềm tin xã hội. Việc kỳ họp hoàn thiện các quy định liên quan đến di sản văn hóa, điện ảnh, báo chí, du lịch, thể thao và xem xét cơ chế thúc đẩy du lịch cần được nhìn trong mối quan hệ ấy. Văn hóa làm nên bản lĩnh dân tộc; một xã hội có nền tảng văn hóa lành mạnh, có tinh thần đoàn kết và ý thức thượng tôn pháp luật sẽ có sức đề kháng tốt hơn trước các tác động tiêu cực, đồng thời có động lực mạnh mẽ hơn để vươn lên. Phát triển và bảo vệ Tổ quốc, xét đến cùng, cùng cần một nền tảng: Sức mạnh của con người Việt Nam và sự đồng thuận của toàn dân.

Đưa luật vào cuộc sống bằng kỷ cương, trách nhiệm và niềm tin của Nhân dân

Một đạo luật dù được xây dựng công phu đến đâu cũng chưa hoàn thành sứ mệnh nếu người dân còn phải chờ văn bản hướng dẫn, doanh nghiệp còn gặp thủ tục không rõ ràng, hoặc các cơ quan thực thi hiểu và áp dụng không thống nhất.

Kỳ họp lần này nhấn mạnh yêu cầu xây dựng, ban hành các văn bản quy định chi tiết để có hiệu lực cùng thời điểm với luật, nghị quyết; đồng thời đặt trọng tâm vào hoạt động giám sát, giải quyết kiến nghị của cử tri, tiếp công dân và theo dõi hiệu quả thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia. Việc yêu cầu cơ sở dữ liệu số dùng chung để theo dõi nguồn lực, tiến độ, kết quả, kết hợp với kiểm toán định kỳ, gợi mở phương thức quản trị dựa nhiều hơn vào dữ liệu và trách nhiệm có thể kiểm chứng.

Nhưng thi hành pháp luật không thể chỉ là trách nhiệm của một cơ quan chuyên môn. Đó là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, của từng cán bộ, công chức, lực lượng thực thi công vụ và của mỗi chủ thể trong xã hội. Một quy định tiến bộ sẽ khó phát huy tác dụng nếu vẫn tồn tại tâm lý đùn đẩy, né tránh, làm việc theo lối mòn hoặc coi sự thuận tiện của cơ quan quản lý quan trọng hơn lợi ích hợp pháp của người dân. Kỷ cương pháp luật phải bắt đầu từ kỷ luật công vụ; tinh thần phục vụ phải được thể hiện bằng hành động cụ thể.

Tiêu chuẩn quan trọng của thể chế kiến tạo phải là những điều người dân thực sự được hưởng: Thủ tục đơn giản hơn; môi trường đầu tư minh bạch hơn; quyền lợi được bảo vệ tốt hơn; người yếu thế được quan tâm thiết thực hơn. Các nội dung liên quan đến trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội, lao động trên nền tảng số cho thấy yêu cầu phát triển phải gắn với tiến bộ và công bằng xã hội. Không thể coi một chính sách là thành công chỉ bởi nó đã được ban hành; thành công phải được đo bằng khả năng đi vào cuộc sống và mang lại lợi ích chính đáng cho con người.

Riêng trong lĩnh vực bảo vệ an ninh, trật tự, việc Quốc hội quyết nghị Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy và tội phạm giai đoạn 2026-2035 cũng đặt ra yêu cầu phối hợp bền bỉ giữa các lực lượng, các địa phương và cộng đồng. Phòng ngừa không thể chỉ dựa vào chế tài xử lý, mà còn phải đi cùng giáo dục, tạo sinh kế, xây dựng môi trường sống lành mạnh và củng cố trách nhiệm của gia đình, nhà trường, xã hội. Đó là cách tiếp cận lấy sự bình yên và an toàn của Nhân dân làm đích đến.

Tất nhiên, khối lượng lập pháp lớn luôn đi kèm thách thức về chất lượng đánh giá tác động, tính đồng bộ của hệ thống pháp luật và năng lực tổ chức thực thi. Càng nhiều luật được ban hành trong thời gian ngắn, càng phải đẩy mạnh công tác phổ biến, tập huấn, rà soát sự tương thích giữa các quy định, lắng nghe phản ánh từ cơ sở và kịp thời sửa những điểm chưa hợp lý. Phải giữ được nhịp độ đổi mới mà không đánh đổi chất lượng; phải mạnh dạn tháo gỡ rào cản nhưng đồng thời bảo đảm kiểm soát quyền lực, phòng ngừa lợi ích nhóm, tiêu cực, lãng phí.

Tám mươi năm đồng hành cùng sự nghiệp cách mạng, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Quốc hội Việt Nam đã góp phần tạo dựng nền tảng pháp lý cho những bước ngoặt của đất nước. Hôm nay, trong năm đầu của nhiệm kỳ khóa XVI và chặng đường phát triển mới, giá trị lâu dài của Kỳ họp thứ hai không chỉ được ghi lại bằng 38 luật, 18 nghị quyết. Giá trị ấy còn nằm ở những gì sẽ diễn ra sau phiên bế mạc: Một công trình được tháo gỡ vướng mắc để tiếp tục xây dựng; một sáng kiến được tạo điều kiện để phát triển; một người dân bớt đi thủ tục phiền hà; một địa bàn thêm điều kiện giữ gìn bình yên; một cộng đồng thêm cơ hội sống tốt đẹp hơn.

Khi kỷ cương đi cùng sáng tạo, khi mỗi chủ trương được thực hiện đến nơi đến chốn, những quyết sách của Quốc hội mới chuyển hóa thành sức mạnh quốc gia. Đưa tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW vào cuộc sống chính là xây dựng một nền thể chế vừa mở đường cho phát triển, vừa là điểm tựa vững chắc cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc; vì một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, tự cường, phồn vinh và hạnh phúc.