Về thôn Ngô Đồng tìm hiểu, chúng tôi được biết, bà Đồng Thị Chiến (71 tuổi) là con gái duy nhất của ông Đồng Văn Lộng, thuộc diện hộ nghèo và bị khoèo một chân từ nhỏ. Bà Chiến cho biết: “Năm 1948, do bị chỉ điểm, bố tôi bị địch bắt, tra tấn dã man. Biết chúng không tha, bố tôi muốn về thăm vợ con lần cuối rồi chết ở nhà nên khi dẫn địch về nhà ông ngoại, gặp mọi người xong, bố tôi hô to: “Không có tài liệu, súng ống gì hết. Chúng mày muốn bắn thì bắn ngay đi”. Thế nhưng chúng dẫn bố tôi ra kè Ninh Xá mới bắn chết và quăng xác xuống sông Kinh Thầy. Sự việc này có 6 cán bộ lão thành cách mạng cùng hoạt động và nhiều người cao tuổi làm chứng. Sau này, tôi mới biết, ngoài sự nhầm lẫn về họ tên, cán bộ xã ngày đó còn báo cáo bố tôi đã khai báo cơ sở cách mạng, đưa địch về lấy súng”.
Ông Nguyễn Huy Riểu, cán bộ lão thành, nguyên Huyện ủy viên thời kỳ 1947, là người đã công bố quyết định của Huyện ủy thành lập chi bộ ở xã Nam Hưng, tại nhà đồng chí Đồng Văn Lộng, khẳng định: “Sau khi đồng chí Lộng bị địch tra tấn rồi bắn chết, cơ sở bí mật của ta ở các thôn trong xã vẫn an toàn, không một đảng viên nào bị địch truy lùng hoặc bắn chết, bản chất cách mạng của đồng chí Lộng là kiên định, trung thành”.
Bà Đồng Thị Chiến đã 71 tuổi vẫn mỏi mòn chờ tấm bằng Tổ quốc ghi công và chế độ tuất liệt sĩ của cha mình.
Di bút của ông Lê Văn Kham (mất năm 2009), cán bộ lão thành, một trong 3 đảng viên của chi bộ đầu tiên viết: “Năm 1960, Ủy ban hành chính (UBHC) xã làm trích ngang để đổi lại bằng TQGC cho đồng chí Lộng. Cũng thời điểm đó, vì mâu thuẫn nên anh Đồng Văn Bể (em ruột đồng chí Lộng) đã có lời lẽ mạt sát cán bộ xã thời kỳ 1960. Do nhận thức của cán bộ và bản thân (là Chủ tịch UBHC xã) thời đó còn nhiều hạn chế, nên tôi không có thái độ kiên quyết, buông lỏng sự lãnh đạo, quản lý, đã để ông Tung (đã mất)-Phó chủ tịch làm sai… không suy tôn là liệt sĩ cho đồng chí Lộng. Về phần mình, tôi rất ân hận… Đã nhiều lần, tôi cùng gia đình và dòng họ của đồng chí Lộng đề nghị nhưng vẫn chưa có kết quả”.
Tìm hiểu, chúng tôi được biết, hồ sơ liệt sĩ lưu tại Sở Lao động-Thương binh và Xã hội (LĐ-TB&XH) tỉnh Hải Dương có: Tờ khai về tử sĩ, giấy chứng nhận hy sinh cùng đề ngày 1-12-1959 và phiếu kiểm soát hồ sơ ghi: “Nguyễn Văn Lộng, nguyên quán thôn Ngô Đồng… hy sinh ngày 10-2-1950 trong trường hợp địch càn về, bắt được tra tấn rất dã man, nhưng đồng chí không cung khai… Số bằng TQGC: XA2333c”. Ngoài ra, còn có danh sách liệt sĩ của thôn Ngô Đồng có chữ ký và dấu của UBHC xã Nam Hưng đề ngày 25-7-1960 có tên ông Nguyễn Văn Lộng và bị gạch sửa thành Đồng Văn Lộng ghi: “Ông Nguyễn Văn Lộng… hy sinh 6-4-1948 trong trường hợp: Chỉ điểm địch vây bắt đánh anh có khai với địch đưa về làng để lấy súng…”. Cột ghi chú ghi: “Đảng viên, nhân dân bình không được vì có đưa về làng lấy súng…”.
Tra cứu danh sách hồ sơ liệt sĩ do Bộ LĐ-TB&XH bàn giao thì số bằng TQGC XA2333c là của liệt sĩ Nguyễn Văn Long, có cùng quê quán, năm tham gia cách mạng, ngày tháng hy sinh, nơi hy sinh với ông Đồng Văn Lộng.
Ngày 10-3-2008, UBND huyện Nam Sách đã tổ chức đối thoại tại xã Nam Hưng, thành phần gồm: Đại diện Sở LĐ-TB&XH; UBND, Phòng LĐ-TB&XH huyện Nam Sách; Hội đồng xác nhận người có công xã Nam Hưng; một số người cùng thời, biết quá trình hoạt động và trường hợp chết của ông Đồng Văn Lộng. Hội nghị đã kết luận: Ông Đồng Văn Lộng, tham gia cách mạng từ năm 1945, năm 1947 làm Bí thư Chi bộ xã Nam Hưng, năm 1948 bị địch bắt, tra tấn, đưa về kè Ninh Xá bắn chết và quăng xác xuống sông Kinh Thầy cùng với các ông Ưu (cùng thôn), ông Sáu (xã Hợp Tiến). Cả 3 ông đã được xác nhận là liệt sĩ, nhưng do một số nhân tố tại địa phương nên chính sách đối với gia đình liệt sĩ Đồng Văn Lộng chưa được thực hiện. Tại xã Nam Hưng không có ai tên là Nguyễn Văn Lộng hoặc Nguyễn Văn Long, chỉ có ông Đồng Văn Lộng. Từ đó, đề nghị cải chính thông tin ghi trong hồ sơ liệt sĩ và thực hiện chính sách cho gia đình. Thế nhưng, đến nay bà Đồng Thị Chiến vẫn chưa nhận được bằng TQGC và chế độ chính sách của gia đình liệt sĩ?
Ngày 24-2-2016, trao đổi với phóng viên, bà Đoàn Nguyễn Mỹ Anh, Trưởng phòng Người có công, Sở LĐ-TB&XH tỉnh Hải Dương, cho biết: Tài liệu lưu tại đây cho thấy, Sở đã có Công văn số 1751/LĐTBXH-NCC ngày 25-11-2008 kèm giấy báo tử và hồ sơ gốc của liệt sĩ Đồng Văn Lộng gửi Cục Người có công xem xét làm thủ tục cấp lại bằng TQGC, nhưng kể từ đó đến nay sở không nhận được hồi âm.
Ngày 4-3 vừa qua, bà Nguyễn Thị Hưng, Trưởng Phòng Hồ sơ, Cục Người có công, cho biết: “Chúng tôi đã cử cán bộ kiểm tra và khẳng định không nhận được Công văn số 1751/LĐTBXH-NCC. Sở nói gửi cho chúng tôi từ năm 2008 thì tại sao không thấy chúng tôi hồi âm mà sở cũng không hỏi lại?”.
Theo bà Hưng, trách nhiệm hiện nay thuộc Sở LĐ-TB&XH tỉnh Hải Dương. Sở thấy hồ sơ lệch thì phải yêu cầu huyện xác minh, kết luận và trên cơ sở đó, sở có công văn kèm giấy tờ quy định thì Cục Người có công sẽ đính chính.
Bà Đồng Thị Chiến, nay đã 71 tuổi, bước thấp, bước cao, vẫn liên tục ra bưu điện xã gửi đơn. 56 năm trôi qua và còn phải chờ đến bao giờ nữa, tấm bằng TQGC và chế độ tuất liệt sĩ mới đến với bà Đồng Thị Chiến?
Bài và ảnh: KIM DUNG