Những ngày Cách mạng Tháng Tám lịch sử tại Hà Nội dù đã diễn ra rất lâu nhưng luôn được Đại tướng khắc ghi, kể lại với giọng say mê. Những năm tháng lịch sử hào hùng ấy đã ghi dấu ấn đặc biệt của ông, khi đó là chàng thanh niên mới 23 tuổi nhưng đã được giao trọng trách Bí thư Thành ủy Hà Nội.

 Theo Đại tướng Nguyễn Quyết, trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Hà Nội là địa bàn có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng vì tại đây đặt trụ sở các cơ quan đầu não của Nhật ở Đông Dương và chính quyền tay sai. Trong quá trình chuẩn bị Tổng khởi nghĩa, Trung ương xác định, nếu khởi nghĩa ở Hà Nội giành thắng lợi sẽ tạo điều kiện quan trọng thúc đẩy các địa phương trong cả nước khởi nghĩa giành chính quyền thành công. Với ý nghĩa chiến lược đặc biệt quan trọng đó nên phong trào cách mạng ở Hà Nội luôn bị địch kiểm soát gắt gao, khủng bố quyết liệt.

Đại tướng Nguyễn Quyết (hàng đầu, thứ hai, từ phải sang) gặp mặt các cán bộ đội viên tự vệ chiến đấu tham gia khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945 ở Hà Nội.Ảnh tư liệu. 

Cuối tháng 8-1943, đồng chí Nguyễn Quyết được Xứ ủy Bắc Kỳ điều về Hà Nội và chỉ định tham gia Ban cán sự Đảng Hà Nội, phụ trách xây dựng căn cứ ngoại thành và công tác vận động công nhân. Nhờ sự hoạt động khéo léo, hiệu quả của đồng chí, hơn một năm sau, phong trào cách mạng của công nhân Hà Nội phát triển mạnh mẽ, tổ chức được nhiều cuộc đấu tranh mang tính chất chính trị. Sau khi tham dự lớp học quân sự để chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa, tháng 11-1944, đồng chí Nguyễn Quyết được Trung ương Đảng chỉ định làm Bí thư Thành ủy Hà Nội.

Trên cương vị là người lãnh đạo cao nhất, trực tiếp phụ trách công tác quân sự, Bí thư Thành ủy mới ở tuổi 23 đã cùng các đồng chí trong Thành ủy vừa chỉ đạo vừa trực tiếp tổ chức xây dựng, huấn luyện và tìm nguồn vũ khí trang bị cho các đội tự vệ vũ trang, gấp rút chuẩn bị mọi mặt cho cuộc cách mạng giành chính quyền sắp nổ ra. Ngày 13-8-1945, trước chuyển biến mau lẹ của cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai, Hội nghị toàn quốc của Đảng Cộng sản Đông Dương họp ở Tân Trào (Tuyên Quang) đã quyết định khẩn trương phát động khởi nghĩa giành chính quyền trên cả nước. Thực hiện chỉ thị của Xứ ủy Bắc Kỳ, tối 15-8, Bí thư Thành ủy Nguyễn Quyết đã triệu tập hội nghị quân sự bất thường với chỉ huy các đội tự vệ để kiểm tra và thống nhất lực lượng, phân công công tác chuẩn bị khởi nghĩa. Tại hội nghị, các đại biểu thảo luận, phân tích kỹ về thời cơ, phương thức và lực lượng tham gia khởi nghĩa, trong đó, tập trung đánh giá kỹ tương quan lực lượng, nhất là tình hình quân Nhật. Sau đó, hội nghị thống nhất chủ trương: Lực lượng khởi nghĩa chủ yếu là quần chúng cách mạng tại chỗ, có các đội vũ trang làm nòng cốt; phương thức đấu tranh là giữ thái độ trung lập với quân Nhật để chúng không can thiệp vào công việc khởi nghĩa; đồng thời, lợi dụng sự dao động của ngụy quân, ngụy quyền đẩy mạnh tuyên truyền, vận động để chúng tự tan rã, ngả theo phía cách mạng.

Hội nghị cũng đưa ra quyết định quan trọng, đó là tổ chức một đợt hoạt động tập hợp đông đảo quần chúng để thăm dò thái độ quân Nhật vào tối 16-8. Sau khi thấy quân Nhật án binh bất động, đêm 17-8, Thành ủy Hà Nội tổ chức cuộc họp khẩn cấp quyết định khởi nghĩa vì xác định đây là thời cơ “ngàn năm có một”, cần nhanh chóng tiến hành khởi nghĩa ngay và có thể không dùng tiến công quân sự mà vẫn giành thắng lợi. Cuối cùng, cuộc họp quyết định: Hà Nội tiến hành khởi nghĩa vào ngày 19-8 nhằm đánh đổ chính quyền tay sai, thành lập chính quyền cách mạng. Trưa 18-8, toàn bộ kế hoạch khởi nghĩa của Thành ủy Hà Nội đã được Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ nhất trí thông qua.

Theo Đại tướng Nguyễn Quyết, quyết định tiến hành khởi nghĩa ngay mặc dù chưa nhận được lệnh của Trung ương, chưa có lực lượng vũ trang từ chiến khu về hỗ trợ là một quyết định táo bạo, đầy tự tin, mang tính chủ động cao và cũng rất độc đáo với phương thức đấu tranh giành chính quyền hết sức sáng tạo, đó là đấu tranh chính trị kết hợp ngoại giao là chính. Phương thức này hoàn toàn phù hợp với tình hình thực tế ở Hà Nội lúc đó, nhất là trong tình thế cấp bách cùng thời cơ có một không hai trong lịch sử.

Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Bí thư Thành ủy Nguyễn Quyết và các đồng chí lãnh đạo Thành ủy Hà Nội, khởi nghĩa ở Hà Nội đã giành thắng lợi rực rỡ, toàn vẹn, không xảy ra đổ máu. Việc Hà Nội khởi nghĩa giành thắng lợi mau lẹ đã cổ vũ lớn lao các địa phương trên toàn quốc, đặc biệt là các thành phố lớn như Huế, Sài Gòn... Đồng thời, kết quả đó đã chứng minh quyết định của Thành ủy Hà Nội về chọn thời cơ, sử dụng lực lượng, phương thức tiến hành khởi nghĩa là hoàn toàn đúng đắn và sáng tạo. Theo Đại tướng Nguyễn Quyết, điều này sau đó đã được khẳng định trong bài “Tổng kết kinh nghiệm thắng lợi Cách mạng Tháng Tám năm 1945” của đồng chí Tổng Bí thư Trường Chinh, phụ trách Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc. Trong bài viết có đánh giá: Thành ủy Hà Nội đã nắm vững đường lối, chủ trương của Đảng, của Bác... đã biết nắm bắt thời cơ, phân tích đúng so sánh lực lượng, biết sử dụng sức mạnh áp đảo của quần chúng buộc quân Nhật phải nhường bước cho cách mạng giành chính quyền...

Đại tướng Nguyễn Quyết cho biết thêm, sau đó, tại cuộc gặp mặt các chiến sĩ Việt Minh thành Hoàng Diệu (ngày 16-8-2000), Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã phát biểu, khẳng định: Ở Hà Nội, lúc thời cơ đến, mặc dù mệnh lệnh của Ủy ban khởi nghĩa toàn quốc và Quân lệnh số 1 chưa đến nhưng các chiến sĩ Việt Minh ở Hà Nội, tự vệ Hà Nội cùng với đông đảo nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ Hà Nội đã theo đường lối của Đảng và chỉ thị của Trung ương, hết sức sáng tạo, gan dạ, chủ động vùng lên khởi nghĩa, giành chính quyền về tay nhân dân...

Có thể khẳng định, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công là kết tinh 15 năm đấu tranh kiên cường, gian khổ của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân và phong trào cách mạng từ khắp mọi miền Tổ quốc. Trong thắng lợi chung đó, cuộc vận động Cách mạng Tháng Tám ở Hà Nội mang vị trí, ý nghĩa vô cùng quan trọng, như màn khai pháo trong chuỗi thắng lợi tiếp theo của nhân dân cả nước trong mùa thu lịch sử. Đó là cuộc khởi nghĩa mang ý nghĩa tiêu biểu, ảnh hưởng vang dội khắp cả nước, trong đó, ghi dấu ấn nổi bật của Đại tướng Nguyễn Quyết, vị tướng tài đức vẹn toàn của Quân đội nhân dân Việt Nam.

VĂN CHIỂN

* Mời bạn đọc vào chuyên mục 80 năm Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2-9 xem các tin, bài liên quan.