Phòng bệnh thủy đậu như thế nào cho hiệu quả?

Không “lành tính” như nhiều người nghĩ, bệnh thủy đậu có thể gây bội nhiễm da, viêm phổi, viêm não... thậm chí tử vong. Song, bệnh thủy đậu hoàn toàn có thể phòng ngừa chủ động với hiệu quả lên đến 98% nhờ vaccine.

Vì sao thủy đậu dễ gây biến chứng nặng ở người lớn?

Theo bác sĩ chuyên khoa I Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC,  thủy đậu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus Varicella Zoster gây ra, có thể gặp ở mọi lứa tuổi và gia tăng theo mùa, đặc biệt từ tháng 2 đến tháng 6. Bệnh thường khởi phát với sốt và phát ban dạng mụn nước, đa số hồi phục sau khoảng 2 tuần, nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nghiêm trọng như: Viêm phổi, viêm não, viêm gan, nhiễm khuẩn huyết hoặc suy đa tạng.

Người có hệ miễn dịch yếu như phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người có bệnh lý nền (tim mạch, đái tháo đường, suy thận...) có nguy cơ trở nặng và biến chứng, tử vong cao hơn nếu mắc bệnh. Ngoài ra, virus có thể tồn tại trong tế bào thần kinh nhiều năm và diễn tiến thành bệnh zona thần kinh gây đau đớn, giảm chất lượng cuộc sống cho người bệnh sau này. Khi phát bệnh zona thần kinh, người bệnh vẫn có thể tiếp tục lây virus và gây bệnh thủy đậu cho người khác. 

Tiêm vaccine phòng bệnh thủy đậu tại VNVC.

Ở phụ nữ mang thai, khoảng 20% trường hợp mắc thủy đậu có thể dẫn đến viêm phổi, trong đó tỷ lệ tử vong lên tới 40%. Nếu nhiễm bệnh trong giai đoạn 13-20 tuần thai, nguy cơ dị tật thai và thai chết lưu tăng cao; nếu mắc ở 3 tháng cuối, trẻ sơ sinh có nguy cơ tử vong tới 30% và khoảng 15% có thể mắc zona thần kinh trong những năm đầu đời.

“Người lớn có nguy cơ mắc thủy đậu diễn tiến nặng do nhiều yếu tố như phản ứng miễn dịch quá mức, bệnh nền, suy giảm miễn dịch, mang thai hoặc hút thuốc lá. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhập viện ở người lớn mắc thủy đậu cao gấp 13 lần và tỷ lệ tử vong cao hơn khoảng 25 lần so với trẻ em. Trong đó, viêm phổi là biến chứng phổ biến nhất (5-15%) với tỷ lệ tử vong có thể lên đến 30%”, bác sĩ chuyên khoa I Bạch Thị Chính cho biết.

Lý giải thêm về nguyên nhân, bác sĩ chuyên khoa I Bạch Thị Chính cho biết, cơ chế bệnh sinh ở người lớn liên quan đến phản ứng miễn dịch mạnh nhưng thiếu kiểm soát, dẫn đến tình trạng tăng giải phóng các cytokine tiền viêm, gây tổn thương nhu mô phổi, gan và hệ thần kinh trung ương. Đồng thời, các yếu tố như bệnh mạn tính, suy giảm miễn dịch, sử dụng thuốc ức chế miễn dịch hoặc tổn thương phổi do hút thuốc lá làm suy giảm khả năng kiểm soát virus, từ đó làm tăng nguy cơ bệnh diễn tiến nặng và biến chứng.

Bên cạnh đó, việc tự điều trị không đúng cách như nặn mụn nước, đắp lá hoặc dùng thuốc không theo chỉ định có thể phá vỡ hàng rào bảo vệ da, tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập, dẫn đến bội nhiễm da hoặc nhiễm khuẩn huyết.

Thủy đậu lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp (giọt bắn) và tiếp xúc trực tiếp với dịch từ tổn thương da. Vì vậy, người lớn chưa có miễn dịch hoặc chưa tiêm vaccine có nguy cơ cao lây nhiễm khi tiếp xúc gần với trẻ em hoặc người bệnh trong gia đình và môi trường sinh hoạt chung.

Vaccine thủy đậu hiệu quả đến 98%

Bác sĩ Bạch Thị Chính khuyến cáo, trong bối cảnh thủy đậu có xu hướng gia tăng theo mùa, việc tiêm vaccine đầy đủ, đúng lịch là giải pháp quan trọng để bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng.

Hệ thống Tiêm chủng VNVC có nhiều loại vaccine phòng thủy đậu từ các nhà sản xuất uy tín cho trẻ em và người lớn. Trong đó, vaccine Varilrix phòng sởi do hãng dược phẩm GSK (Anh) sản xuất tại Bỉ tiêm từ 9 tháng tuổi. Vaccine phòng sởi Varivax phòng sởi do hãng dược phẩm MSD (Mỹ) sản xuất tại Mỹ, tiêm từ 12 tháng tuổi. Vaccine phối hợp MMRV phòng sởi - quai bị - rubella - thủy đậu do hãng dược phẩm MSD (Mỹ) sản xuất tại Mỹ, tiêm từ 12 tháng tuổi. Vaccine không chỉ định tiêm cho thai phụ, do đó phụ nữ nên tiêm trước khi mang thai ít nhất 1-3 tháng tùy loại vaccine.

Trẻ em và người lớn chưa tiêm vaccine thủy đậu nhưng tiếp xúc với người bệnh, có thể tiêm phòng trong 3-5 ngày kể từ khi tiếp xúc. Trong trường hợp tiếp xúc quá 5 ngày, việc tiêm ngừa vaccine vẫn có hiệu quả giảm nguy cơ bệnh nặng và nhiễm thủy đậu trong tương lai.

Tiêm đầy đủ hai mũi vaccine thủy đậu được chứng minh có thể phòng bệnh đến 98% và gần 100% phòng ngừa biến chứng thủy đậu nặng như viêm phổi, viêm não. Trên thế giới, nhiều quốc gia như Mỹ, Canada, Australia, Italy... đã đưa vaccine thủy đậu vào chương trình Tiêm chủng mở rộng, góp phần kiểm soát hiệu quả bệnh trong cộng đồng. Nghiên cứu tại Mỹ, từ khi sử dụng vào 1995, vaccine thủy đậu đã giúp giảm hơn 97% ca bệnh cho thấy vai trò quan trọng của vaccine trong chiến lược y tế công cộng. Tại Australia, vaccine thủy đậu làm giảm 91,5% tỷ lệ mắc hội chứng thủy đậu bẩm sinh trong giai đoạn 2009-2020 so với giai đoạn 1995-1997.

Ngoài ra, người chưa mắc thủy đậu có thể nhiễm virus gây thủy đậu có trong các bóng nước của người mắc zona thần kinh. Đây là bệnh hậu thủy đậu, xảy ra khi virus từng gây bệnh thủy đậu ẩn trong rễ hạch thần kinh tái hoạt động. Bệnh zona hiện có thể phòng ngừa bằng vaccine, dành cho người trên 50 tuổi và người từ 18 tuổi có nguy cơ cao. Lịch tiêm gồm hai mũi cách nhau 1-2 tháng. Vaccine giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, tái phát và hạn chế biến chứng đau thần kinh sau zona - tình trạng có thể kéo dài dai dẳng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Bên cạnh tiêm chủng, người dân cần duy trì các biện pháp vệ sinh cá nhân như rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, sử dụng đồ dùng riêng, vệ sinh và khử khuẩn môi trường sống, đồng thời kiểm soát tốt các bệnh lý nền như tim mạch, đái tháo đường, hen suyễn... để giảm nguy cơ mắc bệnh và biến chứng.