Ngày Sức khỏe toàn dân 7-4: Ung thư phổi: “Kẻ giết người thầm lặng”

Ung thư phổi hiện là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu do ung thư tại Việt Nam, với khoảng 25.000 ca mắc mới mỗi năm. Đáng chú ý, hơn 70% bệnh nhân được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, khiến việc điều trị gặp nhiều khó khăn và chi phí rất lớn.

Tại một số quốc gia như Nhật Bản và Malaysia, các chương trình sàng lọc bằng X-quang phổi kết hợp ứng dụng trí tuệ nhân tạo - AI đã được triển khai nhằm hỗ trợ phát hiện sớm bệnh, góp phần giảm gánh nặng điều trị cho hệ thống y tế. Tuy nhiên tại Việt Nam, chương trình sàng lọc ung thư phổi ở quy mô quốc gia vẫn chưa được triển khai một cách hệ thống, và việc tầm soát hiện vẫn chủ yếu diễn ra rải rác tại một số cơ sở y tế.

Theo TS Lê Thái Hà, Phó cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế): Ung thư đã được đưa vào Chiến lược quốc gia về phòng, chống bệnh không lây nhiễm từ rất sớm. Trong đó có nhiều loại ung thư, và những ung thư có tỷ lệ mắc mới cao tại Việt Nam, có tỷ lệ tử vong cao, sẽ được ưu tiên đưa vào kiểm soát trong chiến lược này. Tuy nhiên, việc xây dựng một chiến lược tổng thể cho sàng lọc và phát hiện sớm tất cả các bệnh không lây nhiễm vẫn còn là một hướng đi tương đối mới. Rất may mắn là hiện nay, Bộ Chính trị đã phê duyệt Nghị quyết 72, và lĩnh vực phòng bệnh cũng đã thể chế hóa một phần nội dung của Nghị quyết này, trong đó nhấn mạnh vai trò của sàng lọc và phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ nhằm phát hiện bệnh sớm hơn.

Bệnh nhân điều trị tại Bệnh viện Phổi Trung ương. Ảnh: NGUYỄN NHIÊN

Mục tiêu của sàng lọc không chỉ là phát hiện bệnh, mà còn giúp người dân nhận biết rõ hơn về tình trạng sức khỏe của bản thân. Trong quá trình sàng lọc, thông tin cũng được truyền thông để người dân có thể tự theo dõi, nhận diện dấu hiệu bất thường và can thiệp kịp thời khi cần thiết. Nhờ đó, các bệnh sẽ được phát hiện sớm hơn, đặc biệt là ung thư có thể được phát hiện ngay từ giai đoạn sớm. Chính vì vậy, việc sàng lọc và phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ có ý nghĩa vô cùng quan trọng, đặc biệt đối với ung thư và ung thư phổi. Lý do là gánh nặng bệnh tật của nhóm bệnh này rất lớn, không chỉ đối với người bệnh mà còn đối với toàn xã hội.

Còn theo PGS, TS Đỗ Hùng Kiên, Phó giám đốc Bệnh viện K, việc có một chương trình sàng lọc quốc gia là mong mỏi rất lớn của các bác sĩ lâm sàng. Hiện nay, tỷ lệ bệnh nhân ung thư phổi ngày càng tăng, và mục tiêu là giảm số ca mắc mới, đồng thời tăng tỷ lệ phát hiện ở giai đoạn sớm. Chúng ta cần một chương trình tổng thể cấp quốc gia, thay vì các hoạt động rời rạc tại từng bệnh viện hoặc nhóm chuyên môn. Thực tế cho thấy sàng lọc cần tập trung vào nhóm nguy cơ cao, vì đã được chứng minh giúp giảm tỷ lệ tử vong ung thư phổi.

PGS, TS Đỗ Hùng Kiên cho biết, nhóm nguy cơ cao bao gồm: Người trên 50 tuổi và có tiền sử hút thuốc trên 20 năm. Ngoài ra, có thể mở rộng theo các yếu tố nguy cơ khác như nghề nghiệp, tiền sử gia đình, bệnh phổi mạn tính hoặc môi trường ô nhiễm. Việt Nam có thể áp dụng mô hình lồng ghép vào chương trình khám sức khỏe toàn dân, kết hợp X-quang và AI để mở rộng phạm vi tiếp cận. Một rào cản lớn hiện nay là sàng lọc chưa được bảo hiểm y tế chi trả. Do đó, cần có chính sách hỗ trợ tài chính để người dân dễ tiếp cận hơn.

Về hạ tầng, cần đầu tư thiết bị, hệ thống truyền dữ liệu và kết nối chuyên gia từ xa. AI đã được tích hợp trong nhiều thiết bị, nhưng cần được nghiên cứu và điều chỉnh phù hợp với đặc điểm người Việt Nam. Truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng là yếu tố then chốt để người dân chủ động tham gia sàng lọc. Đào tạo nhân lực và chuẩn hóa chuyên môn là điều kiện bắt buộc. Việc triển khai cần sự tham gia của toàn bộ hệ thống y tế và cả hệ thống chính trị.

Về vấn đề này, theo TS Lê Thái Hà, khó khăn lớn nhất hiện nay là sự không đồng đều về năng lực của hệ thống y tế, đặc biệt khi sàng lọc cần được triển khai từ y tế cơ sở. Vì vậy, cả về nhân lực và trang thiết bị đều là những thách thức quan trọng ban đầu. Để sàng lọc sớm ung thư phổi, có thể triển khai sàng lọc cộng đồng bằng X-quang kết hợp AI, nhưng điều này đòi hỏi cơ sở y tế phải có đủ thiết bị và hạ tầng phù hợp. AI có thể hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán nhanh và hiệu quả hơn, nhưng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của bác sĩ, do đó yêu cầu về nguồn nhân lực vẫn rất quan trọng. Bên cạnh sàng lọc cộng đồng, cần triển khai sàng lọc có trọng điểm cho nhóm nguy cơ cao, như người trên 50 tuổi hoặc có tiền sử hút thuốc trên 20 năm. Với nhóm này, cần áp dụng các kỹ thuật chuyên sâu hơn như CT liều thấp, đồng nghĩa với việc phải đầu tư thêm về trang thiết bị.

Hiện nay, về mặt chính sách, Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc thúc đẩy sàng lọc sớm. Luật Phòng bệnh đã quy định mỗi người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc ít nhất 1 lần/năm. Lộ trình từ nay đến 2026-2027 sẽ ưu tiên triển khai cho các nhóm ưu tiên và khu vực trọng điểm, bao gồm người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ em và người có bệnh nền. Mục tiêu đến năm 2028 là mỗi người dân đều có hồ sơ sức khỏe điện tử, ghi nhận đầy đủ yếu tố nguy cơ và tình trạng bệnh lý, làm cơ sở cho việc theo dõi và sàng lọc lâu dài. Các hướng dẫn chuyên môn về khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc đang được Bộ Y tế xây dựng và dự kiến áp dụng từ 1-7, nhằm chuẩn hóa triển khai trên toàn quốc.