Ngày xuân, trong căn nhà sàn của già làng Rơ mah Ên, bao lũ con cháu trong làng tụ tập về đây chung vui. Lửa củi vẫn cháy bập bùng, những ghè rượu cần nối tiếp, thanh niên trai tráng trong làng nghe tiếng gọi của già làng lên chiêng cho cuộc sống ấm dần hương vị mùa lúa mới và cho nhịp múa của vòng xoang thêm tròn, để bắp chân trần bao chàng trai, cô gái Giơ Rai thêm rắn chắc… Lần đầu tiên chúng tôi được nghe câu chuyện về làng Plei Ơi “làng vua” (thuộc xã Ia Ke, huyện Phú Thiện, tỉnh Gia Lai) từ khi lập làng cho đến tận bây giờ…

…Vào một ngày xuân đã lâu lắm rồi, dưới chân núi Ba Hòn mọc lên 5 nóc nhà: Một là nhà Vua Lửa, hai là nhà trợ lý vua, phụ tá vua và nhà của họ hàng nhà Vua (Vua Lửa có tên thật là Pơ Tao Pui Sui Lăk, người Giơ Rai - Vào đầu năm Minh Mạng thứ 10 (1824) Vua Lửa còn được Triều đình nhà Nguyễn ban cho tên là Ma Lâm). Khi Vua đến, vùng đất này dân làng làm ăn khá giả và trở nên trù phú, người dân quanh vùng gặp chuyện khó khăn do mất mùa đói kém, hoặc bất đồng trong cuộc sống gia đình, làng bản đều đến đây nhờ Vua cho tá túc và dần dần họ cùng nhau lập thành làng. Rồi cái tên Plei Ơi xuất hiện từ đó. “Plei” có nghĩa tiếng Kinh là làng, còn “Ơi” là vua (làng vua).

Dân làng mừng xuân mới.

Đến nay Plei Ơi là làng duy nhất ở Tây Nguyên còn nhiều chiêng, ghè cổ. Cũng là làng tập hợp nhiều cộng đồng dân tộc sinh sống, hiện có 97 hộ, 574 khẩu, 65% người Giơ Rai, còn lại là dân tộc Thái, Ba Na, Xê Đăng và Kinh. Bước ra từ rừng núi hoang tàn, nên bước đầu đời sống nhân dân còn có nhiều khó khăn, vất vả. Nhưng được sự quan tâm đầu tư của Đảng, Nhà nước, chính quyền địa phương tập trung đầu tư, tiếp sức… Plei Ơi hôm nay khác trước nhiều lắm mà trước hết là trong nhận thức về xã hội, làm ăn kinh tế… Bởi vậy khi nghe vận động, dân làng đã đồng loạt nhất trí rời làng ra gần đường lập nghiệp, để thuận lợi cho việc sản xuất, giao lưu hàng hóa… Sự khởi đầu bao giờ cũng khó khăn, nếu như không biết học tập, không biết nghe lời cán bộ hướng dẫn về sức mạnh của đoàn kết các dân tộc, vận dụng thành tựu của khoa học-kỹ thuật vào sản xuất…

Sui Ghem, trưởng thôn nói như khoe với chúng tôi: “Ăn Tết Mậu Tý - 2008 là mình đã 47 mùa rẫy, cái tuổi mạnh khoẻ nhất để mà làm ăn xây dựng cuộc sống, mình đã làm nhiều, nói nhiều để dân Plei Ơi hiểu rằng ở đời này chỉ có Bác Hồ, chỉ có Đảng lãnh đạo thì dân mình mới luôn có nồi cơm đầy, hạt thóc, hạt gạo đầy nương, con cái được đi học, được làm cán bộ của Đảng, có điện sinh hoạt, mọi vật dụng trong gia đình như ti-vi, xe máy… ngày càng có nhiều, điều mà trước đây cha ông ta bao đời làm cũng chưa có được (hiện nay trong làng 97% số hộ đã có ti-vi, hơn 90% có xe máy, 35% có xe công nông, máy xay xát lúa, ngô…). Nhưng cái bụng của dân làng hiểu thì hiểu thật đấy nhưng suy nghĩ lại ngắn, cái đầu ít chữ vì thế một số bị kẻ xấu lợi dụng lôi kéo làm những điều sai trái. Biết được, cái bụng mình buồn lắm, cùng với già làng Ên và một số cán bộ thôn, cứ đi hết nhà này, lại qua nhà khác nói như rót từng giọt mật vào cái tai cho nó hiểu. Do đó, hơn 2 năm nay ở làng Plei Ơi không một ai bị kẻ xấu kích động, lôi kéo làm điều sai nữa, một lần khôn là một lần bớt dại mà. Giờ đây họ đã hướng về Đảng, về Bác như cây rừng trên núi Ba Hòn hướng về mặt trời vậy… Sự thay đổi nhận thức ấy đã góp phần không nhỏ vào việc giữ vững tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và sự phát triển kinh tế của địa phương. Nếu trước đây cuộc sống của bà con cứ “chặt, đốt, chọc, tỉa”, rừng ngày càng bị tàn phá, đất đai không còn màu mỡ nữa nên người dân vẫn cứ nghèo khổ. Nay dân làng đã biết lợi thế thủy lợi Ayun Hạ, chỗ nào cũng trồng được cây lúa nước hai vụ, cùng những cây trồng cho năng suất cao. Còn về chăn nuôi cũng đã thay đổi các giống “địa phương” không năng suất bằng giống lai hóa hiệu quả… Đặc biệt là còn thành lập hẳn một hợp tác xã nông nghiệp Thanh Sơn để vừa là cầu nối giúp bà con áp dụng những tiến bộ kỹ thuật vào trong quá trình sản xuất, trồng trọt, vừa tiêu thụ sản phẩm khi bà con làm ra…”.

Đời sống văn hóa, tinh thần của bà con đồng bào các dân tộc ở đây đã thay đổi rất nhiều. Chuyện học hành của con cháu cũng được cả làng quan tâm. 100% trẻ em được đi học. Làng chưa có ai đi học đại học, nhưng có nhiều em đã học hết cấp 3, cấp 2. Năm 2000, Plei Ơi đã được công nhận là làng Thanh niên theo tiêu chí mới, làng văn hóa cộng đồng. Trong làng từ người già đến trẻ nhỏ ai cũng biết đánh cồng chiêng, biết nhảy xoang, còn làm rượu ghè thì đã nổi tiếng khắp các vùng. Nằm gần khu du lịch Ayun Hạ, với khu di tích Plei Ơi và núi Ba Hòn… Plei Ơi đã có tiềm năng phát triển du lịch, dịch vụ…

Ông Kpă Góp - Bí thư Đảng ủy xã Ia Ke cho biết: “Dân làng Plei Ơi tự hào là cái nôi sản sinh văn hóa cồng chiêng mang tính cộng đồng rất cao ở Tây Nguyên… Giờ đây, có thể khẳng định rằng núi Ba Hòn, Plei Ơi, hồ thủy lợi Ayun Hạ sẽ tạo nên một điểm du lịch sinh thái mang nhiều dấu ấn về vẻ đẹp kỳ thú và đậm đà bản sắc cội nguồn văn hóa truyền thống, địa phương…”.

Chia tay chúng tôi, già làng Rơ mah Ên cho biết thêm: “Làng Plei Ơi-làng vua dưới chân núi Ba Hòn đang khởi sắc trong nắng xuân, một cộng đồng các dân tộc đoàn kết cùng với một nền kinh tế phát triển trên nền tảng của tình hình an ninh, chính trị ổn định… sẽ là cơ sở để xây dựng một làng quê giàu đẹp giữa núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ…”.

Bài và ảnh: Lê Quang Hồi