Nạn khai thác vàng trái phép (KTVTP) bùng phát với nhịp độ chóng mặt thực sự gây khó khăn về trật tự, an ninh và có lúc tưởng như bất lực đối với chính quyền địa phương. Có thời điểm, nơi đây hơn nghìn người ngày ngày khoét núi, nghiền đá tìm vàng, chủ yếu là người dân các tỉnh Yên Bái, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc... Đó là chưa kể số lao động tại chỗ là người địa phương cũng lên tới vài nghìn người tham gia làm cửu vạn, dịch vụ. Bề nổi thì thấy Minh Lương có vẻ sầm uất, cuộc sống của người dân khá lên, nhưng bên trong các tệ nạn xã hội “mọc nhanh” như nấm rừng. Nạn trộm cắp, người chết vì sập hầm, đâm chém tranh giành lãnh địa của nhau, đặc biệt là buôn bán thuốc nổ, ma túy và mại dâm thỏa sức hoành hành. Một bộ phận thanh- thiếu niên bị ảnh hưởng, băng hoại về đạo đức, lối sống. Không ít học sinh ở các thôn bản đang học cấp II, cấp III đã bỏ học theo người lớn đi đào đãi vàng để kiếm tiền ăn chơi sa đọa. Thậm chí, có đảng viên cũng gia nhập đội quân đào đãi vàng, bỏ bê công việc. Trước thực trạng này, các cấp chính quyền từ tỉnh đến tận thôn, bản đã ra tay, quyết tâm "vào cuộc" nhằm từng bước lập lại trật tự ở Minh Lương. Với nỗ lực "dập dịch" bằng sự kết hợp các biện pháp như tăng cường lực lượng quân đội, công an mở các đợt truy quét, đốt hàng nghìn lều, lán trại, thu hàng trăm tấn quặng; trục xuất cả nghìn người ở các địa phương đến khai thác đào đãi vàng trái phép, đẩy mạnh công tác dân vận... khiến "dịch" đào vàng trên địa bàn xã, đến nay, phần nào được khắc phục.

Tháng 3-2006, Ban Quản lý dự án thăm dò trữ lượng vàng Minh Lương thuộc Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam thực hiện công tác thăm dò tại khu vực này. Mặc dù số người thường trực bảo vệ chỉ có khoảng 20 người, nhưng bằng sự phối hợp chặt chẽ với các cấp chính quyền địa phương, tình hình trật tự, trị an trong phạm vi 127ha khu vực do Ban quản lý, thăm dò đã dần được thiết lập. Song, cái khó lớn nhất hiện nay là việc tạo sự đồng thuận giữa người dân địa phương và Ban quản lý về giải phóng mặt bằng, tạo điều kiện cho công tác đào lò và khoan thăm dò. Cụ thể như ở lò 21 và hai lỗ khoan 23, 25. Theo ông Nguyễn Hữu Trạc, Trưởng ban quản lý cho biết: Ban sẽ đẩy nhanh tiến độ thi công để sớm hoàn thành và tổng kết thăm dò vào cuối năm nay, làm căn cứ trình lên Tổng công ty duyệt kế hoạch xây dựng dây chuyền khai thác vàng. Theo ông, trữ lượng vàng nơi đây rất khả quan, có thể đạt cấp C1 (3 tấn kim loại vàng). Ông Trạc còn cho biết thêm, nếu được thẩm định phê duyệt nhanh, việc xây dựng dây chuyền khai thác vàng có thể sẽ được triển khai trong thời gian sắp tới. Khi đó việc bố trí, giải quyết hàng trăm lao động trên địa bàn xã Minh Lương và các vùng lân cận cùng việc bảo vệ, bài trừ nạn KTVTP là điều chắc chắn sẽ làm được. Hiện nay Ban quản lý cũng đã cử hơn 20 lao động là người địa phương đi học các lớp kỹ thuật đào lò, cơ điện...

Đãi vàng (ảnh internet)

Tuy nhiên, hiện còn khá nhiều chủ có lò trái phép nằm trong vùng thăm dò của Ban quản lý vẫn thường lôi kéo các phần tử xấu, cố tình, cản trở việc thăm dò, làm mất trật tự an ninh trên địa bàn. Điển hình, tại các khu vực mũi khoan 23 và 25, hiện vẫn còn 4, 5 chủ lò bám trụ KTVTP. Vẫn tái diễn cảnh người dân tranh thủ thời gian nông nhàn lên “mót” quặng, ra suối đãi vàng ở các lò cũ của bọn "vàng tặc" để lại. Thực tế cho thấy, khó khăn nhất vẫn là sự tồn tại của hơn chục chủ lò lớn với hàng trăm người làm thuê bám riết hoạt động trong vùng đệm 518ha do Ban quản lý, nhưng chưa được phép khai thác.

Trên thực tế, các cơ quan chức năng, đặc biệt là Ban quản lý dự án thăm dò vàng Minh Lương đã và đang nỗ lực thực hiện các giải pháp lập lại trật tự trong việc khai thác vàng trên vùng đất Minh Lương. Trong tháng 7, lực lượng công an Văn Bàn đã bắt giữ một xe chở đầy thiết bị máy móc phục vụ khai thác vàng. Trước đó, tháng 6 huyện cũng thanh lý hơn 60 tấn quặng tịch thu được trong các đợt ra quân truy quét... Song, nạn KTVTP vẫn gia tăng từng ngày. Màu đỏ tương "lở loét" trên những quả đồi xen lẫn màu xanh của rừng ngày càng lan rộng. Nạn KTVTP đang hủy hoại môi trường đất, nguồn nước. Việc nổ mìn phá đá, đào khoét các hầm sâu hàng chục mét vào lòng núi liên thông nhau thành mạng lưới ngầm đang làm nguy cơ sạt lở đất, tạo ra lũ quét, lũ ống tăng cao, nhất là trong mùa mưa bão. Từng tán xanh của các cánh rừng đang từng ngày bị sém úa, đốt cháy bởi hóa chất (như chất Cyanua-CNH2) được sử dụng "lọc" vàng từ quặng. Đặc biệt, nhiều bể chứa do "vàng tặc" tự tạo để đựng hóa chất, khi gặp mưa lớn đã vỡ ra khiến nhiều người bị chết do nhiễm độc, hóa chất ngấm xuống đất đã ngầm đốt cháy từng mảng rừng lớn.

Trước thực trạng này, các cấp chính quyền địa phương đã có nhiều giải pháp kiên quyết nhằm hạn chế, từng bước triệt xóa nạn khai thác vàng trái phép. Song, vẫn "lực bất tòng tâm". Mới đây, khu vực này được giao cho Chi cục Kiểm lâm tỉnh quản lý nằm trong Dự án bảo tồn khu sinh thái Hoàng Liên. Mặt khác, Tổng cục Địa chất cũng đã thẩm định kiểm tra thông báo cho UBND tỉnh Lào Cai về phương án thăm dò khoáng sản như đang làm đối với Minh Lương, đang chờ phê duyệt. Thiết tưởng, với bài học "xương máu" ở Minh Lương, các cấp chính quyền sở tại sẽ rút ra nhiều kinh nghiệm hơn trong việc xử lý vấn nạn "vàng tặc" trên cơ sở đẩy nhanh các phương án quản lý, bảo vệ, thăm dò, khai thác của các tổ chức Nhà nước trên địa bàn, góp phần nhanh chóng lập lại trật tự, kỷ cương trên các vùng KTVTP, từng bước trả lại màu xanh cho những cánh rừng và nét đẹp văn hóa của các dân tộc thiểu số nơi đây.

HOÀNG NGỌC