Làm sao để phát huy nguồn lực trí thức Việt kiều phát triển đất nước?

“Làm sao để phát huy nguồn lực trí thức VK đóng góp vào công cuộc phát triển đất nước? Góp ý cho TP.HCM định hướng phát triển công nghệ cao, liên kết - hợp tác trong giáo dục bậc đại học và trên đại học” – Đó là 2 nội dung chính của cuộc hội thảo – gặp gỡ của các chuyên gia Việt kiều diễn ra ngày 28-12-2007 tại TPHCM. Ban tổ chức đã nhận được gần 30 bài tham luận và góp ý của các nhà trí thức Việt kiều và đã có 16 tham luận được trực tiếp trình bày tại hội thảo với nhiều ý kiến thảo luận sôi nổi.

Trí tuệ, năng lực và tiềm năng của người Việt Nam ở nước ngoài là nguồn tài nguyên không nhỏ cho đất nước trong thời kỳ phát triển hiện tại mà không phải nước nào cũng có được. "Các trí thức, chuyên gia VK hàng đầu là những người có vốn liếng kiến thức rất quí báu, nếu tính gộp lại thì phải mất bao nhiêu tỷ Mỹ kim mới tích lũy được, mà nhà nước các cấp từ trung ương đến địa phương không mất tiền mà có thể nhờ vả được".

Vâng, lực lượng trí thức VK là một tài sản vô giá, là nguồn lực mạnh mẽ có thể góp phần quan trọng đưa đất nước vững vàng hội nhập quốc tế. Nhưng những năm qua, sự đóng góp của VK nói chung và đội ngũ trí thức nói riêng vẫn còn khiêm tốn so với thực lực; vẫn còn một khoảng cách khá lớn giữa mong muốn và thực tế.

Tâm tư của những người trí thức xa quê:

Được học tập, sống và làm việc nhiều năm ở những nước phát triển, bà con kiều bào đã quen với mức sống tiện nghi, đời sống xã hội văn minh, môi trường làm việc cao cấp với nền khoa học kỹ thuật công nghệ tiên tiến.v.v. Do vậy khi trở về Việt Nam, một đất nước chưa phát triển, phải đối diện với nhiều khó khăn thực tại về kinh tế - xã hội, mà trong đó cũng còn không ít những chuyện tiêu cực của một số quan chức các cấp… cho nên đã có không ít trí thức VK cảm thấy xa lạ, không thể hoà nhập, hoặc có phần chán nản. Vì vậy, họ vẫn băn khoăn trước sự chọn lựa: nên trở về nước hay không?.

“Ở hải ngoại, có một số trí thức/chuyên gia rất muốn về giúp nước, nhưng trước những lời nói hay hành vi dèm pha hoặc xuyên tạc của một số người thiếu thiện chí hoặc những người chống cộng cực đoan, nên họ mang tâm trạng nước đôi”. Đây là ý kiến của một kiều bào Mỹ.

TS Trần Hà Anh, Chủ nhiệm CLB KHKTVK cho rằng: "Sự thiếu hiểu biết về thực tế của đất nước, tính phức tạp và áp lực đa dạng của môi trường cộng đồng, tầm ảnh hưởng của công tác truyền thông trong nước cũng đã làm cho nhiều trí thức kiều bào có thái độ do dự, chưa muốn dấn thân"

Những điều đó là một thực tế khách quan. Nhưng, có thể khẳng định rằng đa số các nhà khoa học, trí thức VK đều hướng về quê hương đất nước và mong muốn được đóng góp công sức vào công cuộc canh tân phát triển đất nước.

“Trong ngôi nhà sang trọng tiện nghi cao cấp ở nước ngòai tôi vẫn có cảm giác đấy không phải là ngôi nhà của chính mình, không do mình làm chủ. Tại sao chúng ta có thể làm giàu cho đất nước khác mà không trở về làm giàu cho đất nước mình?” Suy nghĩ như vậy nên Tiến sĩ Nguyễn Chánh Khê đã quyết định quay về Việt Nam từ nhiều năm qua.

Ông Hà Dương Đức, giám đốc công ty Officience, một VK đã trở về sống và làm việc tại VN đã chân thành bộc bạch: "Nếu được hỏi tại sao trở về VN? tôi trả lời ngay rằng, bởi vì ở quê hương tôi cảm thấy sống tốt hơn ở bất cứ nơi nào khác. Tôi gần gủi người thân trong gia đình, tìm lại bạn bè xưa, thân thuộc từng khu phố...".

Đại biểu phát biểu tại hội thảo

Nhưng tại sao sự đóng góp của trí thức VK vẫn chưa mang lại hiệu quả như mong muốn? Theo kỷ sư trẻ Lương Tuấn Anh, “có 3 nguyên nhân chính khiến các chuyên gia VK còn ngần ngại khi quyết định về nước làm việc: Đồng lương không cạnh tranh với nước ngoài; điều kiện làm việc không phù hợp; phải thay đổi chỗ ở kéo theo thay đổi sinh hoạt gia đình”. Do vậy, Để giải quyết bài toán thu hút trí thức VK dưới góc độ kinh tế học, Tuấn Anh đề nghị 2 giải pháp: “Thứ nhất, Nhà nước phải có những yêu cầu hết sức cụ thể về việc kêu gọi VK về nước. Nên vạch ra chính sách cụ thể để phát triển những ngành nghề quan trọng, đặt ra những yêu cầu cụ thể (đánh giá đúng khả năng) cho các chuyên gia VK trong từng chính sách, và đưa ra những quyền lợi về thu nhập, điều kiện làm việc... Thứ hai, Nhà nứơc cần có những chính sách đem lại cảm giác được đón tiếp như những người thân trở về nhà. Mọi sự đón tiếp ân cần chu đáo đều là sự khích lệ rất lớn, giúp cho VK cảm thấy được trân trọng và họ sẽ sẵn sàng vượt qua mọi khó khăn khi về nước làm việc".

Ý kiến này đã bị phản ứng, một VK bức xúc: "Nên có hình thức chào đón VK khi trở về ư? Tôi thật sự áy náy về điều này, vì mình cũng là một người VN bình thường. Tôi về VN với tâm tư được đóng góp cho đất nước. Tôi về và chấp nhận những thiếu thốn khó khăn, sẵn sàng đi xe máy hít khói bụi. Tôi muốn làm một phó thường dân và muốn được chia sẻ những khó khăn như người dân trong nước, muốn đi cùng một chuyến tàu như người dân trong nước..."

TS Nguyễn Quốc Vọng (VK Úc) hiện nay đã về Việt Nam công tác ở Trung tâm xuất sắc rau hoa quả của Viện Khoa học Nông nghiệp VN. Mặc dù về cuộc sống cá nhân, ông vẫn đang “sống nhà thuê, đi xe máy đến chỗ làm”… nhưng ông ung dung cho biết: “Làm việc theo phong cách của các nước tiên tiến cộng thêm với nhận thức mình đang làm việc cho quê hương đất nước, chúng ta sẽ thấy có rất nhiều việc để đóng góp cho đất nước”.

Điều kiện để trí thức VK phát huy khả năng, đóng góp vào công cuộc phát triển đất nước

"Việc đóng góp tài chính là quan trọng cho sự phát triển của đất nước, nhưng đóng góp kỹ năng, chất xám, sản phẩm trí tuệ, công nghệ mới, công nghệ cao sẽ giúp nâng cao chất lượng cho sự phát triển, bảo đãm phát triển đất nước bền vững. Thu hút các nguồn lực chuyên môn của KB là một biện pháp sáng suốt, bổ sung cho nhiệm vụ đào tạo nhân lực một cách hiệu quả". TS Trần Hà Anh,Chủ nhiệmCLB Khoa học Kỹ thuật VK TPHCM đã khẳng định như vậy.

Về chế độ, chính sách đối với trí thức kiều bào, theo TS Trần Hà Anh, cần phải đổi mới quan điểm đối với trí thức kiều bào: "Cần nhìn nhận và tôn vinh công sức mà KB đã để ra để học tập, nghiên cứu khoa học, triển khai công nghệ, phấn đấu thăng tiến trong nghề nghiệp và đạt được những thành tích trong chuyên môn và quản lý, vươn lên giành những vị trí xứng đáng tại quốc gia đang định cư. Việc thu hút sự đóng góp chất xám, công nghệ, tay nghề của chuyên gia trí thức KB một cách tích cực và hiệu quả, cần dựa trên cơ sở Nhà nứơc ta trân trọng và có chế độ chính sách phù hợp..."

Trao đổi danh thiếp

“Trăm sông cũng trở về biển cả” (dân tộc), nhiều người tuổi đã cao, vì thương dân tộc mà muốn về nước phục vụ một thời gian rồi trở lại hải ngọai sống nốt tuổi già giữa đám con cháu. Với những người con ưu tú của dân tộc muốn về nước phục vụ một thời gian ngắn như vậy, thì nhà cầm quyền nên an tâm mà đối xử lịch sự với họ và để họ thỏai mái làm công tác khoa học phục vụ nhân dân. Trong sự tương kính như thế, trí thức/chuyên gia hải ngoại sẽ tìm thấy ‎ nghĩa của việc làm trong những năm sau cùng của cuộc đời, và họ sẽ khuyên con cái cũng là trí thức chuyên viên sẽ trở về nguồn cội (như kinh nghiệm của bao dân tộc lưu vong, như Do Thái chẳng hạn). Đó là ‎ kiến của Giảng sư Harvard Law School Tạ Văn Tài.

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Vọng nói rằng: “Việt Nam là quê hương của chúng ta. Nhưng đấy là một xã hội – bên những mặt được còn nhiều mặt chưa được, mà thị trường nhân dụng là mặt chưa được của Việt Nam”. "Sự trở về đóng góp của trí thức VK không hề là một cuộc trở về có trải thảm đỏ. VK phải trải qua con đường khá khó khăn: Tuy nhà nước có chính sách giúp trí thức VK nhanh chóng hòa nhập. Nhưng sử dụng được chính sách này lại phải một lần nữa kinh qua một quá trình thủ tục làm hồ sơ cực kỳ nhiêu khê”.

Để thu hút trí thức VK, theo Kỹ sư Lương Tuấn Anh, Nhà nước phải có yêu cầu hết sức cụ thể về việc kêu gọi VK về nước, vạch ra chính sách cụ thể để phát triển những ngành nghề quan trọng. Đánh giá đúng khả năng và sự đóng góp của trí thức VK bằng những quyền lợi về thu nhập, điều kiện làm việc…

Theo ông Hà Dương Đức, thì “Trở về không phải là điều kiện quan trọng nhất để đóng góp cho đất nước. Không nhất thiết cứ phải về nước mới có thể đóng góp. Rất nhiều kiều bào chưa có điều kiện để trở về quê hương, nhưng họ luôn mong muốn được đóng góp. Hãy tạo điều kiện thuận lợi cho việc gặp gỡ và trao đổi: Phải xây dựng được một công đồng gắn kết trên nền tảng của tri thức, vượt qua mọi khoảng cách. Cần tạo điều kiện cho họ bắt đầu quá trình đóng góp từ nơi họ đang sinh sống ở nứơc ngoài, xây dựng dần những mối quan hệ đối tác với trong nước mà không bắt buộc từ bỏ những gì họ đang có”.

Ông Tạ Văn Tài đề nghị: “Nên lập một tổ chức, hay định chế tư, bao gồm các thành viên trí thức trong và ngoài nước, họat động trên nguyên tắc tôn trọng chân lý‎ khoa học, cùng muốn đem khoa học phục vụ dân sinh, phục vụ dân tộc, đóng góp vào sự phát triển toàn diện của xã hội. Tổ chức này sẽ tập họp tòan bộ các nguồn dữ kiện kiến thức chuyên môn và các đường dây liên lạc; sẽ là cầu nối liên lạc giữa trí thức trong nước và ngoài nước, giữa cộng đồng dân tộc trong nước với kiều bào hải ngoại, giữa chính quyền trong nước với các bộ óc chuyên gia…" Nghĩa làtổ chức này sẽ là điểm gặp gỡ giữa Cung và Cầu về chất xám; là điểm tiếp xúc, liên hệ và tuyển dụng trí thức. Các trí thức/chuyên gia kiều bào trên khắp thế giới và các tổ chức/cơ quan hoặc cá nhân trong nước có nhu cầu Cung hoặc Cầu về kiến thức khoa học chuyên môn, chỉ cần qua “một cửa” này là có thể tìm được đối tác thích hợp.

Làn sóng VK hướng về đất nước, trở về quê hương sinh sống và làm việc ngày càng tăng, góp phần tạo nên những cơ hội và sức mạnh ngày càng lớn. Bên cạnh cơ chế chính sách ngày càng thông thoáng và thủ tục hành chính đơn giản; để thu hút và giữ chân các nhà trí thức làm việc ở quê nhà, thì Việt Nam cần chuẩn bị một cơ sở vật chất tương đối hoàn thiện. Có ý kiến đề nghị: Nên xây dựng một trung tâm dành cho việc đón tiếp với cơ sở hạ tầng và điều kiện thông tin tối ưu, mà ở đó các VK có thể thuê văn phòng làm việc với tiêu chuẩn quốc tế - nơi họ có thể tiếp tục công việc của họ ở nước ngoài, đồng thời có sự hỗ trợ cần thiết để phát triển dự án đầu tư của họ ở VN…

Để đơn giản hóa các thủ tục, vấn đề quan trọng - theo nhiều chuyên gia - là phải tổ chức cơ quan đầu mối tập trung tiếp nhận, giải quyết, đáp ứng các nguyện vọng của bà con Việt kiều. Bên cạnh đó, cần tăng cường công tác thông tin chính thống, thành lập cơ sở dữ liệu đầy đủ về về khả năng chuyên môn của trí thức Việt kiều, tạo điều kiện pháp lý để tháo gỡ những rào cản về tâm lý, xã hội, hành chính đối với Việt kiều, giúp họ hòa nhập nhanh chóng với cộng đồng trong nước...

Phần lớn ý kiến đều cho rằng trí thức VK chưa được tạo điều kiện thuận lợi để đóng góp cho đất nước một cách hữu hiệu. “Trong nước cần thể hiện sự quí trọng, phát huy năng lực sở trường của mọi chuyên gia, trí thức – nói cách khác là trọng dụng họ. Tạo điều kiện làm việc đầy đủ, môi trường làm việc và sinh sống thân thiện cho anh chị em KB mới về nước. Sớm giải quyết các vấn đề liên quan đến nhà đất, cư trú, đi lại".

Trí thức VK có cần Nhà nước trải thảm đỏ hay không? - "Chúng tôi không cần trải thảm đỏ mà chỉ cần một môi trường làm việc đúng nghĩa với cơ chế thông thoáng,với những cầu nối giao lưu và những dự án cụ thể... ". Đó gần như là mẫu số chung và được nhiều người đồng tình hưởng ứng tại cuộc hội thảo.

Theo : Vnn-Q.L