Khó khăn từ nhận thức, cơ chế và vốn

Để chuẩn bị cho việc xây dựng nông thôn mới theo Nghị quyết Trung ương 7 về “nông nghiệp-nông dân-nông thôn”, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã chủ trì xây dựng thử nghiệm 15 điểm nông thôn mới cấp thôn, bản thuộc 14 tỉnh, thành phố trên cả nước. Qua gần 2 năm thực hiện, ba trở ngại lớn nhất được nhận diện đó là nhận thức, cơ chế và vốn.

Tiêu chí nông thôn mới- Tưởng dễ hóa khó

Từ lâu lắm rồi chúng ta đã được nghe định hướng về việc xây dựng nông thôn trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Đó là phải xây dựng một nông thôn hiện đại, áp dụng các tiến bộ khoa học, nhưng vẫn phải đậm đà bản sắc dân tộc… Nhưng để định lượng hóa những yêu cầu này trở thành một cẩm nang xây dựng nông thôn Việt Nam không phải là chuyện đơn giản.

Chính vì thế, trải qua gần 2 năm xây dựng thí điểm mô hình nông thôn mới, thực hiện từ cấp thôn bản, nhưng trong hội nghị sơ kết vừa qua, các chuyên gia của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) vẫn chưa đưa ra được dù chỉ là những nét phác thảo của tiêu chí nông thôn mới. Tất cả vẫn chỉ dừng ở việc định hướng.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Hồ Xuân Hùng công nhận rằng việc đưa ra tiêu chí là không hề đơn giản: “Ngồi một lúc có thể vẽ ra đủ thứ tiêu chí, nhưng tiêu chí phải được hình thành từ thực tiễn thì mới áp dụng được vào thực tiễn. Vì thế cần phải thận trọng. Đây vẫn là một món nợ, canh cánh trong lòng chúng tôi”.

Sản xuất các mặt hàng chăn, ga, gối xuất khẩu tại công ty TNHH Thanh Bình, huyện Mỹ Hào. Ảnh: Huy Hùng - TTXVN

Trong một cuộc hội thảo về “nông nghiệp, nông dân, nông thôn” do Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn tổ chức trước thềm Hội nghị lần thứ 7 Ban chấp hành Trung ương Đảng Khóa 10, nhiều chuyên gia đã góp ý rằng, để xây dựng nông thôn mới cần phải nghiên cứu kỹ trong việc đề ra tiêu chí, trong đó các yếu tố quy hoạch và văn hóa là quan trọng hàng đầu.

Qua khảo sát thực tế của chúng tôi tại làng Hoành Đồn, thuộc xã Hải Đường, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định thì dù thu nhập, mức sống của người dân chưa cao, nhưng do làng có quy hoạch tốt (từ đời xưa để lại), nếp sống văn minh, môi trường cảnh quan thiên nhiên sạch, đẹp nên khách phương xa đến làng có cảm giác thư thái, dễ chịu.

Xây dựng nông thôn không chỉ là của ngành nông nghiệp

Một vấn đề được đưa ra mổ xẻ tại Hội nghị sơ kết 2 năm thực hiện xây dựng mô hình nông thôn mới đó là nhận thức của các bộ, ngành, địa phương, cho tới từng người dân về vấn đề xây dựng nông thôn mới còn chưa chuẩn. Thứ trưởng Hồ Xuân Hùng cho rằng vẫn còn hiện tượng coi việc xây dựng nông thôn là việc của ngành nông nghiệp. Vì thế, sự phối hợp giữa các bộ, ngành về vấn đề này chưa đạt yêu cầu.

Ở cấp địa phương thì từ tỉnh, đến huyện, xã, cho tới từng người dân vẫn còn biểu hiện trông chờ, ỷ lại vào Trung ương, vào chính quyền. Trong khi đó, phương pháp xây dựng mô hình thí điểm nông thôn mới được xác định là “dựa vào nội lực và do cộng đồng làm chủ”.

Nông thôn không thể được hiểu gói gọn là nông nghiệp. Xây dựng nông thôn rõ ràng không chỉ có vấn đề nông nghiệp mà còn là tổng thể của nhiều lĩnh vực như giáo dục, y tế, văn hóa, môi trường, lao động… Thứ trưởng Hồ Xuân Hùng dẫn chứng rằng, trong 9 quy hoạch cho nông thôn mà Bộ NN&PTNT dự kiến trình Chính phủ thì Bộ chỉ trực tiếp làm có một quy hoạch. Trong 3 chương trình mục tiêu quốc gia đối với khu vực nông thôn, Bộ NN&PTNT chủ trì một chương trình; 36 đề án cụ thể cho nông thôn, Bộ làm 12 đề án… Như vậy, rõ ràng xây dựng nông thôn phải là công việc chung của nhiều bộ, ngành.

Về phương pháp xây dựng nông thôn “dựa vào nội lực và do cộng đồng làm chủ”, nhiều ý kiến lo ngại rằng người nông dân lo cho cuộc sống hằng ngày đã khó khăn, bây giờ lại được huy động đóng góp xây dựng làng xóm thì sợ quá sức.

Định hướng trong thời gian tới, vốn ngân sách hỗ trợ của Nhà nước chỉ tập trung vào các công trình hạ tầng thiết yếu như: giao thông, nước sạch, nhà văn hóa thôn, trường mẫu giáo, tiểu học; xây dựng một số mô hình trình diễn về “hộ ăn, ở văn minh, sạch đẹp” và các mô hình sản xuất, cây, con nghề có triển vọng phát triển… Còn các hộ dân phải tự lực là chính trong việc xây dựng các công trình của gia đình theo tư vấn.

Theo thống kê, tổng vốn thực hiện xây dựng thí điểm mô hình đến tháng 9 năm 2008 là 10,1 tỷ đồng. Trong đó, vốn ngân sách Trung ương hỗ trợ 6 tỷ đồng (59%), vốn ngân sách địa phương hỗ trợ 1,8 tỷ đồng (17%), vốn dân đóng góp 2,3 tỷ đồng (24%).

Thứ trưởng Hồ Xuân Hùng cho rằng không nên hiểu “nội lực” ở đây chỉ là tiền và vật chất, mà “nội lực” chính là công sức của người nông dân xây dựng quê hương. Như vậy, nó gắn liền với tính “làm chủ” của cộng đồng nông thôn cho tới tính “làm chủ” của từng cá thể. Ông Vũ Năng Dũng, Viện trưởng Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp, đơn vị được giao tư vấn cho 11 điểm mô hình, cũng cho biết, các cán bộ của viện không áp đặt mà chỉ gợi ý các phương án quy hoạch còn cộng đồng tại thôn, bản sẽ tự bàn bạc để đưa ra lựa chọn của mình.

Cởi trói cơ chế

Từ đại diện các thôn, bản được thí điểm, đại diện các đơn vị tư vấn cho tới lãnh đạo Bộ NN&PTNT đều đánh giá cơ chế hành chính, tài chính hiện nay đang có những ràng buộc bất hợp lý, làm cản trở tiến độ xây dựng mô hình. Thứ trưởng Hồ Xuân Hùng cũng đánh giá: “Cái khó là chúng ta đang xây dựng nông thôn mới trong điều kiện một nền hành chính, tài chính cũ còn nhiều bất cập”.

Đây cũng là nguyên nhân khiến đã trải qua gần 2 năm nhưng việc cải tạo cơ sở hạ tầng tại các điểm mô hình còn khá chậm chạp. Cụ thể, mới chỉ cải tạo và nâng cấp được 6,6km và kiên cố hóa được 14 đường ngõ, xóm, xây dựng mới 2 cầu bê tông và 0,5km đường ra khu sản xuất với tổng kinh phí 1,9 tỷ đồng… Về thủy lợi, kiên cố hóa được 0,5km kênh mương và các công trình trên kênh với kinh phí 80 triệu đồng. Về hệ thống điện, cải tạo và nâng cấp được một hệ thống điện với tổng kinh phí đầu tư 106 triệu đồng.

Để khắc phục, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn (Bộ NN&PTNT) đề xuất đơn giản hóa thủ tục tài chính như: mua, bán trong dân không cần hóa đơn thuế giá trị gia tăng, chỉ cần giấy biên nhận có xác nhận của trưởng Ban phát triển thôn bản và UBND xã là đủ điều kiện để thanh toán. Cục cũng đề nghị khi lập dự toán phải phân định rõ nguồn vốn, trong đó có vốn ngân sách. Khi quyết toán chỉ cần có chứng từ chứng minh vốn đã chi đúng mục đích, phù hợp dự án (trong đó có vốn ngân sách) là được, không cần chứng từ, hóa đơn riêng về các khoản chi vốn ngân sách…

Thứ trưởng Hồ Xuân Hùng đánh giá cái được nhất việc xây dựng mô hình trong gần 2 năm qua là đã đưa ra một cách nhìn mới về việc xây dựng nông thôn, quy hoạch nông thôn, biết được người dân đang cần gì và phải làm gì để giúp họ. Từ đó, nông thôn đã nhận được sự quan tâm lớn hơn từ các cấp lãnh đạo. Thứ trưởng hy vọng rằng thời gian tới, đề án sẽ nhận được nguồn vốn nhiều hơn.

Theo kiến nghị của Bộ NN&PTNT việc xây dựng thí điểm 15 mô hình trên sẽ được tiếp tục từ nay cho tới năm 2010.

QUANG PHƯƠNG