QĐND Online - Bộ Lao động -Thương binh và Xã hội vừa thành lập Trung tâm Hỗ trợ phát triển quan hệ lao động theo Quyết định 151 của Thủ tướng Chính phủ và Quyết định 226 của Bộ. Trung tâm được thành lập với chức năng của một cơ quan Nhà nước chuyên trách có vai trò trung gian trong giải quyết mâu thuẫn giữa người sử dụng lao động và người lao động. Phóng viên Báo Quân đội nhân dân Điện tử đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Mạnh Cường, Giám đốc trung tâm về vấn đề này.

Ngày càng có nhiều mâu thuẫn trong quan hệ lao động

- Ông đánh giá thế nào về tình trạng mối quan hệ lao động ở Việt Nam hiện nay?

- Sự tiến triển của quan hệ lao động tại Việt Nam trong mấy năm gần đây cho thấy quan hệ này ngày càng vận hành rõ hơn theo những quy luật của quan hệ lao động trong kinh tế thị trường. Khi đó quan hệ lao động đạt được trạng thái ổn định, hài hòa khi hai bên trong quan hệ lao động tìm được điểm cân bằng, hợp lý trong phân chia lợi nhuận của doanh nghiệp. Khi điểm cân bằng này bị phá vỡ sẽ xảy ra tranh chấp lao động tập thể, với đỉnh điểm là đình công. Theo một thống kê chưa đầy đủ ở Việt Nam, sau hơn 14 năm thực hiện luật lao động, đã có hơn 3.000 cuộc đình công xảy ra và đều là bất hợp pháp (tự phát). Tại Việt Nam, trước đây nguyên nhân tranh chấp lao động tập thể và đình công chủ yếu là do doanh nghiệp vi phạm luật pháp về lao động thì nay những nguyên nhân này chỉ chiếm chưa đến 20%. Hơn 80% nguyên nhân của các vụ đình công là do người lao động đòi hỏi chủ sử dụng lao động phải điều chỉnh lại điểm phân chia lợi ích cho hợp lý. 

- Tức là mâu thuẫn chủ yếu liên quan đến vấn đề thu nhập?

Ông Nguyễn Mạnh Cường, Giám đốc trung tâm Hỗ trợ phát triển quan hệ lao động. Ảnh: Nguyễn Huệ

- Cũng không phải tất cả, nhưng đa số các mâu thuẫn đều liên quan tới việc trả tiền công, tiền lương cho người lao động. Mới đây thanh tra Bộ kiểm tra một số doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội và Ninh Bình đã phát hiện nhiều doanh nghiệp không thực hiện mức lương tối thiếu cho người lao động. Ngoài ra các mâu thuẫn khác cũng rất phổ biến, đó là việc nhiều doanh nghiệp cố tình thực hiện sai các quy định của pháp luật lao động như việc làm thêm giờ, tăng ca, làm ngày nghỉ, ngày lễ không được trả đúng tiền công, thực hiện các thỏa ước lao động tập thể không đầy đủ. Các chế độ bảo hiểm xã hội, ốm đau, thai, sản, bảo hiểm thất nghiệp, các quy định về vệ sinh, an toàn lao động… cũng là những yếu tố thường bị người sử dụng lao động thực hiện sai làm nảy sinh mâu thuẫn trong quan hệ lao động. Thêm nữa còn các vấn đề trong chế độ đối với lao động ngoài nước bị ngược đãi, trả về trước thời hạn, lao động bị chủ sử dụng đối xử tệ bạc, bóc lột… Trong khi đó hoạt động của các tổ chức công đoàn với trách nhiệm bảo vệ quyền lợi của người lao động còn rất hạn chế. Vì thế câu hỏi đặt ra từ thực tiễn là Nhà nước sẽ dùng cơ chế gì và công cụ gì để can thiệp vào những vấn đề liên quan tới lợi ích trong quan hệ lao động?

Quản lý hành chính bằng pháp luật chưa thể triệt để

- Những công cụ về mặt pháp lý bằng cách quản lý hành chính khó có thể giải quyết tận gốc được mâu thuẫn này?

- Đúng như vậy, về cả lý thuyết cũng như thực tiễn, quan hệ lao động trong kinh tế thị trường cho thấy, quyền của người lao động theo luật định sẽ được bảo đảm ở điểm hợp pháp, nhưng nếu chỉ dừng ở điểm hợp pháp thì mối quan hệ này khó có thể đạt trạng thái hài hòa, ổn định. Trong trường hợp tốt nhất là doanh nghiệp không vi phạm luật pháp về lao động thì tranh chấp lao động tập thể và đình công vẫn có thể xảy ra, mà đại đa số tranh chấp lao động tập thể và đình công đều liên quan tới lợi ích. Cơ chế thích hợp để giải quyết những tranh chấp lao động về lợi ích là cơ chế thương lượng giữa hai bên trong quan hệ lao động. Đối với tranh chấp lao động về lợi ích thì không thể dùng bộ máy hành chính Nhà nước để can thiệp vì trong trường hợp này không có biểu hiện vi phạm luật pháp. Thực tế đã chứng minh là đa số các vụ đình công, biểu tình của người lao động ở nước ta khi giải quyết bằng việc xử lý hành chính, trấn áp bằng pháp luật thì hiệu quả đều không triệt để.

- Như vậy việc thành lập Trung tâm Hỗ trợ phát triển quan hệ lao động là yêu cầu cần thiết?

- Nhà nước cần có hai công cụ để thực hiện hai chức năng của mình đối với lĩnh vực quan hệ lao động. Thứ nhất là công cụ quản lý hành chính để thực hiện chức năng thực thi luật pháp, tức những nội dung về quyền (can thiệp cứng). Thứ hai là công cụ hỗ trợ để giúp cho hai bên trong quan hệ lao động thực hiện những nội dung về lợi ích (can thiệp mềm). Vì vậy việc thành lập Trung tâm Hỗ trợ phát triển quan hệ lao động chính là thể hiện sự “can thiệp mềm” vô cùng cần thiết. Hiện nay Việt Nam đã thành lập 3 thiết chế gồm: Uỷ ban quan hệ lao động là thiết chế tham vấn; Vụ Lao động - Tiền lương (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội) và các cơ quan lao động địa phương thực hiện chức năng quản lý Nhà nước; hệ thống các Toà án, trọng tài, hoà giải về lao động là thiết chế phân định, phán xử. Việc thành lập Trung tâm Hỗ trợ phát triển quan hệ lao động chính là việc bổ sung thiết chế hỗ trợ để hoàn thiện hệ thống thiết chế chính thức của Nhà nước về quan hệ lao động.

Cần thêm một thiết chế mới tham gia điều hành

- Là người tham gia ngay từ đầu việc chuẩn bị để thành lập Trung tâm Hỗ trợ quan hệ lao động, ông có thể cho biết quá trình diễn ra thế nào?

- Trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của một số nước trên thế giới và khuyến nghị của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), tham khảo ý kiến của các tổ chức đại diện cho người lao động và người sử dụng lao động, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội đã phối hợp với các Bộ có liên quan trình và được Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định về việc thành lập Trung tâm để thực hiện chức năng hỗ trợ của nhà nước đối với quan hệ lao động. Trung tâm được “thai ngén” cách đây 2 năm từ Tổ nghiên cứu phát triển quan hệ lao động mà tôi trực tiếp là Vụ trưởng phụ trách.

- Chức năng, nhiệm vụ chính của Trung tâm là gì?

- Trung tâm sẽ thực hiện 2 chức năng chính là đóng vai trò bên thứ ba, trung gian trong quan hệ lao động và hỗ trợ kỹ thuật cho hai bên trong quan hệ lao động với những nhiệm vụ là: Thực hiện trung gian trong hoạt động đối thoại, thương lượng và giải quyết tranh chấp giữa hai bên trong quan hệ lao động theo đề nghị của hai bên; Hỗ trợ kỹ thuật và tư vấn trong quan hệ lao động; tư vấn trong việc xây dựng và thực hiện các đề án, dự án về xây dựng quan hệ lao động đối với các ngành, các địa phương; Nghiên cứu, theo dõi, phân tích và dự báo tình hình và xu hướng phát triển quan hệ lao động; nghiên cứu, tham khảo kinh nghiệm quốc tế; Xây dựng cơ sở dữ liệu và thông tin về quan hệ lao động để phục vụ công tác quản lý…

- Có ý kiến cho rằng thiết chế mới này liệu có bị chồng lấn chức năng với các cơ quan khác. Ông đánh giá thế nào về vấn đề này?

- Để bảo đảm tính trung gian và không áp chế, Trung tâm Hợp tác hỗ trợ phát triển quan hệ lao động tuy do Nhà nước thành lập nhưng không có chức năng quản lý Nhà nước, không có chức năng thanh tra, kiểm tra doanh nghiệp. Trong hoạt động của mình, Trung tâm phải tôn trọng tính tự nguyện và tự quyết định của hai bên trong quan hệ lao động. Trung tâm có thể đưa ra các gợi ý, khuyến nghị về các giải pháp để xử lý các tình huống trong quan hệ lao động nhưng không có quyền áp chế đối với các bên.

Trung tâm không có chức năng của tòa án hay trọng tài lao động. Bởi vậy không được nhân danh cơ quan công quyền để đưa ra bất cứ phán quyết nào. Trung tâm không có chức năng đưa ra bất cứ kết luận chính thức nào về vấn đề tranh chấp hay về tính pháp lý của hành động đình công. Như vậy chức năng của Trung tâm sẽ không bị chồng lấn với các cơ quan khác.

- Xin cảm ơn ông!

Trường Giang (thực hiện)