Tổng điều tra dân số nhà ở năm 2009 cho thấy quy mô dân số nước ta là hơn 85 triệu người, đứng thứ 3 Đông Nam Á, đứng thứ 13 thế giới. Bài toán dân số vẫn còn rất nhiều thách thức, vì vậy thông điệp truyền thông cho Ngày Dân số năm nay là “Giữ vững cam kết, duy trì mức sinh thay thế, từng bước nâng cao chất lượng dân số”.

Những bước đi đầu tiên

Trở lại ngọn nguồn và ý nghĩa của Ngày Dân số Việt Nam mà có lẽ ít người biết đến. Cách đây gần nửa thế kỉ, giữa lúc đất nước vẫn còn bị chia cắt, miền Bắc hòa bình, miền Nam vẫn còn trong khói lửa chiến tranh, Hội đồng Chính phủ đã thông qua một quyết định khá đặc biệt, đó là Quyết định 216 (ngày 26-12-1961) về việc hướng dẫn sinh đẻ cho nhân dân do Thủ tướng Phạm Văn Đồng kí. Có thể thấy, đó chính là cái nhìn tiến bộ từ rất sớm của Chính phủ, khi mà ở thời điểm đó hầu hết các quốc gia trên thế giới chưa thực sự quan tâm, chú ý tới công tác dân số, chất lượng dân số… Vậy mà Việt Nam đã sớm đặt vấn đề điều chỉnh việc sinh đẻ, tăng trưởng dân số cho phù hợp với sự phát triển của đất nước trước mắt và cả lâu dài.

Hướng dẫn bà mẹ cho con bú đúng cách tại Bệnh viện Đa khoa Tuyên Quang.

Tính nhân văn, nhân bản được thể hiện rõ trong văn bản pháp quy đầu tiên của Nhà nước về công tác dân số-kế hoạch hóa gia đình với sự khẳng định rõ ở điều 1: “Vì sức khỏe của người mẹ, vì hạnh phúc và hòa thuận của gia đình, vì để việc nuôi dạy con cái được chu đáo, việc sinh đẻ của nhân dân cần được hướng dẫn một cách thích hợp”. Không chỉ có vậy, tính xã hội hóa của chương trình từ những ngày đầu còn được thể hiện trong điều 3 khi nêu rõ: “Các đoàn thể quần chúng; Hội Liên hiệp phụ nữ, Đoàn thanh niên lao động, Tổng công đoàn và Bộ Y tế cùng nhau thảo luận chương trình hoạt động nhằm thực hiện tốt đẹp chủ trương trên”. Cách làm của Quyết định 261 cũng được đề ra từng bước phù hợp với quy định: “Bước đầu cần tổ chức thực hiện việc hướng dẫn sinh đẻ trong cán bộ, công nhân, viên chức, bộ đội, sau đó sẽ rút kinh nghiệm và dần mở rộng trong nhân dân”.

50 năm và bài học cho tương lai

Trải qua gần 50 năm bền bỉ phấn đấu, công tác dân số ở Việt Nam đã đạt được nhiều mục tiêu cả về số lượng và chất lượng. Theo Tiến sĩ Dương Quốc Trọng, Tổng cục trưởng Tổng cục Dân số-Kế hoạch hóa gia đình (Bộ Y tế), từ một mức sinh rất cao với số con trung bình của một phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ là 6,39 con năm 1960 thì đến năm 2008 tỉ lệ này giảm xuống chỉ còn 2,08. Tỉ lệ gia tăng dân số của năm 1960 là gần 4% đến đầu năm 2009 chỉ còn 1,2%. Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam cũng không ngừng tăng lên trong những năm qua do công tác dân số, chăm sóc sức khỏe ngày càng có nhiều tiến bộ. Năm 1989, tuổi thọ trung bình chỉ là 65,2, đến năm 1999 là 68,6 và tới năm 2008 thì tuổi thọ trung bình đã đạt mức 73 tuổi. Thành tựu đáng mừng nữa là tỉ suất chết thô của dân số nước ta đã giảm rất mạnh từ hơn 20 phần nghìn trước năm 1975 đến nay chỉ còn 4,9 phần nghìn… Tiến sĩ Dương Quốc Trọng nhấn mạnh, công tác dân số đã góp phần quan trọng giảm bớt sức ép gia tăng dân số đối với phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm an ninh chính trị, an sinh xã hội, tạo cơ hội cho người dân tiếp cận thuận tiện và hiệu quả hơn các dịch vụ y tế, giáo dục, việc làm và các dịch vụ xã hội khác. Điều quan trọng nhất là phong trào thực hiện kế hoạch hóa gia đình đã phát triển rộng khắp mọi miền đất nước, từ thành thị đến nông thôn, từ đồng bằng đến miền núi và hải đảo, trong cả các đồng bào dân tộc Kinh lẫn đồng bào các dân tộc thiểu số…

Bài học của công tác dân số 50 năm qua với nhiều kinh nghiệm phong phú đã và đang được phát huy để chương trình dân số nâng lên tầm cao mới. Điều này cũng nhằm mục đích ổn định quy mô dân số, bảo đảm cho mỗi người Việt Nam được phát triển cả thể lực và trí lực, là nền tảng cho một dân tộc mạnh để xây dựng một đất nước phát triển, một xã hội có cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Bài và ảnh: HOÀNG TRƯỜNG GIANG