Tại Hội nghị Bảo vệ môi trường trong nông nghiệp, nông thôn tổ chức mới đây, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cao Đức Phát cho biết: Hiện, hầu hết các lĩnh vực kinh tế chủ chốt của ngành nông nghiệp đều gặp vấn đề lớn liên quan đến môi trường. Nếu không giải quyết kịp thời thì ngành nông nghiệp khó có thể phát triển bền vững.

Sự phát triển của ngành nông nghiệp những năm qua, đặc biệt là lĩnh vực thủy sản và trồng trọt đã góp phần thúc đẩy kinh tế trong nước, giữ vững an ninh lương thực quốc gia. Bất chấp dịch bệnh, thiên tai, nông nghiệp Việt Nam vẫn duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 3,5%/năm. Tuy nhiên, môi trường nông nghiệp, nông thôn cũng đang chịu sức ép ô nhiễm ngày càng lớn từ việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật bừa bãi, việc xử lý chất thải ngành chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, chất thải làng nghề… vẫn chưa được quan tâm đúng mức

Theo Bộ trưởng Cao Đức Phát, môi trường nước ta có chiều hướng xấu đi, mức độ suy thoái về đất, nước đang trở thành những vấn đề cấp bách mà nếu không giải quyết kịp thời thì ngành nông nghiệp khó có thể phát triển bền vững. Không thể có nền nông nghiệp sạch nếu đất bẩn, nước bẩn, môi trường sinh thái ô nhiễm.

Phun thuốc tiêu độc khử trùng khu vực chăn nuôi ở công ty Cổ phần Phúc Thịnh (Hà Nội).

Hiện, hầu hết các lĩnh vực kinh tế chủ chốt của ngành nông nghiệp đều gặp vấn đề lớn liên quan đến môi trường. Dù đóng góp tới gần 9 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu trong năm 2008 nhưng ngành trồng trọt cũng là lĩnh vực gây ô nhiễm môi trường hết sức nghiêm trọng. Theo ước tính, năm 2007, có gần 4 triệu tấn phân bón các loại (chiếm 55-60%) được bón lãng phí do cây trồng không hấp thụ được. Cộng với việc sử dụng 75.000 tấn thuốc bảo vệ thực vật một cách lạm dụng, không tuân thủ các quy trình kỹ thuật đã gây mất cân bằng sinh thái, ô nhiễm đất, nước tại nhiều vùng nông thôn. Ngành chăn nuôi hằng năm cũng “đóng góp” khoảng 73 triệu tấn chất thải, trong đó chỉ có từ 30-60% chất thải được xử lý, còn lại là xả thẳng ra môi trường. Ông Hoàng Kim Giao, Cục trưởng Cục Chăn nuôi cho biết: Với 16.700 trang trại chăn nuôi nhưng chỉ có khoảng 1.700 cơ sở có hệ thống xử lý chất thải, còn lại đều không có nhà xử lý chất thải chăn nuôi theo tiêu chuẩn. Tình trạng dịch cúm gia cầm, lợn “tai xanh”, lở mồm long móng diễn ra dai dẳng nhiều năm qua có nguyên nhân không nhỏ từ môi trường. Thủy sản là ngành có sự tăng trưởng cao, thế nhưng cũng đang ở trong tình trạng phát triển thiếu bền vững, các chất thải nuôi tôm, cá đều xả thẳng ra sông, biển không qua xử lý. Chỉ tính riêng với cá tra, tôm sú ở đồng bằng sông Cửu Long mỗi năm có đến hàng triệu tấn thức ăn không được tiêu hóa hết, bị hòa tan trong nước gây ra nhiều loại dịch bệnh cho các hộ nuôi thủy sản. Bên cạnh đó, môi trường sống của người dân nông thôn còn bị ảnh hưởng bởi tình trạng ô nhiễm ở các làng nghề chế biến nông sản, thực phẩm, tiểu thủ công nghiệp. Hiện còn gần 30% dân số nông thôn chưa được tiếp cận với nguồn nước hợp vệ sinh, số lượng người ung thư bị phát hiện ngày càng nhiều.

Những năm qua, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm tạo ra những loại nông sản sạch “từ trang trại đến bàn ăn”, và lớn hơn là bảo vệ môi trường sinh thái, môi trường sản xuất nông nghiệp, mục tiêu chiến lược là phát triển bền vững, toàn diện. Bộ đã tập trung chỉ đạo thực hiện 8 chương trình, dự án quốc gia để phục hồi hệ sinh thái, môi trường nông nghiệp, triển khai các mô hình xử lý chất thải công nghiệp cụ thể… Dự án sử dụng Khí sinh học thông qua vốn trợ cấp của Chính phủ Hà Lan, đã được thực hiện từ năm 2003 tại hơn 10 tỉnh, thành phố trong cả nước đã góp phần kiểm soát và nâng cao việc quản lý xử lý chất thải vật nuôi, giảm tác động xấu tới môi trường, và điều quan trọng là sử dụng có hiệu quả nguồn năng lượng sạch phục vụ sinh hoạt (như nấu nướng, thắp sáng, chạy quạt, máy bơm nước…). Hiện nay, Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) đang có chương trình cho vay tín dụng phát triển khí sinh học, khoảng 40.000 hộ gia đình sẽ được hưởng lợi từ dự án này, trong đó có nhiều hộ nghèo.

Tuy nhiên, thách thức trong việc bảo vệ môi trường sản xuất nông nghiệp vẫn rất lớn. Theo ông Nguyễn Bỉnh Thìn, Phó vụ trưởng Vụ Khoa học, Công nghệ và Môi trường: Những mâu thuẫn giữa yêu cầu phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường, thiếu hệ thống văn bản, tổ chức quản lý, xử lý các vấn đề môi trường… đang là những rào cản rất lớn trong việc đưa ra những giải pháp tổng thể giải quyết vấn đề môi trường ở tầm quốc gia. Còn Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Cao Đức Phát thẳng thắn thừa nhận: Chúng ta vẫn lúng túng trong việc giải quyết vấn đề môi trường khi còn sa đà vào những dự án mà chưa thực sự quan tâm ở tầm quốc gia. Liệu có thể làm ra nông sản sạch nếu người dân vẫn sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật một cách tùy tiện. Ngành chăn nuôi khó có thể tăng đàn trong điều kiện chăn nuôi tùy tiện, nhỏ lẻ, nuôi lẫn với người, chất thải không xử lý. Nếu không điều chỉnh kịp thời vấn đề này chúng ta không thể tiếp tục mở rộng sản xuất. Dịch bệnh gia súc, gia cầm, cây trồng đều có liên quan đến môi trường, đến sức khỏe của người dân.

Để vấn đề bảo vệ môi trường sản xuất nông nghiệp, từng bước phát triển bền vững trước hết phải có sự thay đổi nhận thức của toàn ngành nông nghiệp về vấn đề này. Việc cần thiết hiện nay là phải xây dựng bộ tiêu chuẩn về môi trường ngành nông nghiệp để có thể quản lý được các vấn đề phát sinh, tồn tại trong thực tế, phát triển các công nghệ xử lý chất thải nông nghiệp, hình thành mạng lưới quan trắc môi trường… Đồng thời, vấn đề quan trọng là có cơ chế chính sách để toàn xã hội tham gia giải quyết vấn đề môi trường khu vực nông nghiệp, nông thôn.

Bài và ảnh: LÊ THIẾT HÙNG