Xây dựng “lá chắn xanh” vùng ven biển

Nỗ lực bảo vệ rừng ngập mặn

Chúng tôi về xã ven biển Thụy Xuân (huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình) đúng vào dịp cả xã ra quân trồng cây trong rừng ngập mặn. Nằm giữa những vạt rừng vẹt, trang, bần chua trưởng thành, xanh ngắt trải dài xa tít tắp là những cây non mới được trồng bởi bà con nơi đây. Theo đánh giá của các cơ quan chức năng, hệ thống rừng ngập mặn ven biển tại Thái Bình có kết cấu nhiều tầng, có tác dụng hạn chế tác hại do biến đổi khí hậu (BĐKH) gây ra, hạn chế xâm nhập mặn, bảo vệ đê biển, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trường. Ông Nguyễn Hồng Diên, Chủ tịch UBND tỉnh Thái Bình cho biết, 25.000ha đất ngập nước ven biển đã và đang đóng góp vào việc phát triển kinh tế, xã hội chung của toàn tỉnh. Những năm gần đây, tỉnh Thái Bình đã triển khai thực hiện nhiều chương trình, dự án có liên quan tới việc phục hồi và phát triển rừng ngập mặn ven biển, như: Dự án trồng rừng ngập mặn, phòng ngừa thảm họa thiên tai, Dự án trồng cây chắn sóng ven biển huyện Tiền Hải…

Tại Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Đất ngập nước thế giới 2017 ở huyện Thái Thụy, Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Trần Hồng Hà cho biết: Bộ đang phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) triển khai Dự án “Bảo tồn các khu đất ngập nước quan trọng và sinh cảnh liên kết” giúp hỗ trợ hai tỉnh Thái Bình và Thừa Thiên-Huế thành lập hai khu bảo tồn đất ngập nước tại Thái Thụy (Thái Bình) và Tam Giang-Cầu Hai (Thừa Thiên-Huế). Điểm mới đặc biệt của dự án này là hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý hiệu quả đất ngập nước thông qua việc giảm thiểu các mối đe dọa làm suy giảm đất ngập nước từ các hoạt động của con người trong hệ sinh cảnh liền kề với đất ngập nước, góp phần thực hiện các nghĩa vụ của Việt Nam trong việc triển khai Công ước quốc tế Ramsar (Công ước về bảo tồn các vùng đất ngập nước). Cũng tại buổi lễ, hơn 500 cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng và người dân huyện Thái Thụy đã trồng mới hơn 5.000 cây bần chua và cây trang tại xã Thụy Xuân (huyện Thái Thụy).

Nằm bên cạnh Thái Bình, tỉnh Nam Định là nơi có Vườn Quốc gia Xuân Thủy, vùng đất ngập nước đầu tiên của Đông Nam Á tham gia Công ước quốc tế Ramsar. Theo ông Nguyễn Viết Cách, Giám đốc Vườn Quốc gia (VQG) Xuân Thủy, huyện Giao Thủy, vùng lõi của VQG Xuân Thủy có diện tích 7.100ha. Để bảo tồn và phát triển rừng ngập mặn tại đây, tỉnh Nam Định đang triển khai Dự án “Bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ ven biển tỉnh Nam Định giai đoạn 2015-2020”. Trong thời gian tới, Dự án Khôi phục rừng ngập mặn ứng phó với BĐKH của Ngân hàng Tái thiết Đức (KfW) sẽ giúp trồng mới, khôi phục và phát triển rừng phòng hộ ven biển nhằm hạn chế tác động của nước biển dâng, bảo vệ đê biển. Đồng thời, với sự hỗ trợ và tư vấn của các tổ chức quốc tế: JICA, UNESCO, MCD… VQG đã triển khai khá nhiều chương trình, dự án như: Chương trình liên minh đất ngập nước (WAP); dự án phát triển cơ sở dữ liệu về đa dạng sinh học tại Việt Nam; dự án tăng cường năng lực và hỗ trợ thực hiện cơ chế chia sẻ… Các chương trình, dự án trên bước đầu đã đem lại những thành công nhất định giúp bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên thiên nhiên, góp phần cải thiện môi trường sinh thái và phát triển cộng đồng. 

Nơi tạo sinh kế bền vững cho người dân

Hiện nay, tại vùng đệm của VQG Xuân Thủy, nghề trồng rau câu đang phát triển khá tốt. Đi dọc theo con đường vào VQG, chúng tôi thấy rất nhiều rau câu đang được phơi khô. Dưới đầm, từng tốp phụ nữ vừa nói chuyện rôm rả vừa vớt từng bó rau câu. Bỏ chiếc rổ đựng rau câu xuống, chị Nguyễn Thị Tất (xã Giao Thiện, huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định) hồ hởi: “Vào thời điểm nông nhàn, tôi đi khai thác rau câu để tăng thêm thu nhập. Trung bình mỗi ngày, chủ đầm trả cho tôi khoảng 200.000 đồng. Hiện nay, nghề trồng rau câu tại Giao Thủy đang phát triển rất tốt, sản phẩm được các thương lái đưa đi chế biến, tiêu thụ tại khắp nơi trong cả nước”. Cũng theo ông Nguyễn Viết Cách, VQG và huyện Giao Thủy đang khuyến khích người dân trồng rau câu vì đây là loại cây giúp cân bằng môi trường nước. Đồng thời, nghề khai thác rau câu mang lại thu nhập tốt mà không phải mất chi phí sản xuất. Hiện mô hình trồng rau câu được phát triển nhiều nhất ở xã Giao Thiện do có điều kiện tự nhiên phù hợp giao thoa giữa nước ngọt và nước mặn.

Với lợi thế là vùng đất ngập nước có đa dạng các loài thủy sản sinh sống, hằng ngày hoạt động khai thác thủy sản tại VQG Xuân Thủy khá thuận lợi và cho thu nhập ổn định. Ông Nguyễn Viết Cách cho biết: “Việc quản lý bền vững rừng ngập mặn phải đi liền với phát triển đời sống của người dân trong vùng. Thời gian qua, VQG đã cùng với chính quyền địa phương và người dân trên địa bàn ba xã Giao Lạc, Giao An, Giao Thiện (huyện Xuân Thủy) thực hiện thành công cơ chế chia sẻ nguồn lợi thủy sản dưới tán rừng. Nguồn lợi thủy sản thu được từ rừng ngập mặn là khoảng 60 tỷ đồng/năm. Hàng nghìn người dân đang đánh bắt thủy sản thủ công tại khu rừng ngập mặn đem lại thu nhập khoảng 300.000-500.000 đồng/ngày/người”. Đồng thời, thực hiện cam kết giữa người dân với VQG và chính quyền địa phương, mỗi nhóm hộ dân sẽ chỉ được phép khai thác một loại thủy sản như: Cua bể, cá bớp, ốc... Cùng với đó, những người dân khai thác thủy sản tại vùng lõi VQG chỉ được phép khai thác bằng phương pháp thủ công, không dùng các phương tiện đánh bắt mang tính hủy diệt để tránh xâm hại đến nguồn thủy sản tự nhiên, gây ảnh hưởng đến môi trường sinh thái. Chính quyền và VQG đã thành lập đội bảo vệ rừng ngập mặn nhằm giám sát, kiểm soát việc khai thác, tránh khai thác quá mức làm cạn kiệt nguồn thủy sản. Ngoài việc khai thác thủy sản tự nhiên, VQG cùng chính quyền các xã vùng đệm đã tạo điều kiện cho các hộ gia đình đấu thầu một phần diện tích các đầm lầy để nuôi trồng ngao giúp tăng thêm nguồn thu nhập cho người dân. Ban Quản lý VQG cũng nhắc nhở người dân chỉ được nuôi thả trong vùng được cho phép, nghiêm cấm xâm lấn đất mở rộng diện tích hay chặt phá cây rừng để nuôi thủy sản.

Cách thức quản lý này giúp bảo đảm hài hòa các lợi ích, bảo vệ và phát triển hiệu quả hệ sinh thái rừng ngập mặn, cân bằng môi trường vì sự phát triển bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu. Cùng với quá trình tuyên truyền, giáo dục về BĐKH, người dân địa phương đã hiểu được việc trồng rừng ngập mặn chính là để hạn chế những tác động tiêu cực do BĐKH gây ra. Từ đó, hình thành ý thức khai thác bền vững nguồn tài nguyên rừng ngập mặn.

Với những lợi ích nêu trên, thiết nghĩ, việc phát triển rừng ngập mặn là một nhiệm vụ cần được các địa phương ven biển đặc biệt quan tâm trong thời gian tới, vì sự phát triển bền vững của quốc gia.

Tổng diện tích quy hoạch cho mục đích phát triển rừng ngập mặn tại Việt Nam hiện nay là 323.712ha, trong đó có 209.741ha đã có rừng (152.131ha rừng trồng và 57.610ha rừng tự nhiên), 113.972ha chưa có rừng. (Nguồn: Viện Điều tra, Quy hoạch Rừng-Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Cục Môi trường-Bộ Tài nguyên và Môi trường).

Bài và ảnh: LÊ HIẾU - NGUYÊN VŨ