Xây dựng hệ thống chứng nhận minh bạch, an toàn

Vậy cần làm gì để khắc phục tình trạng này? Chúng tôi đã có cuộc trao đổi với TS Đặng Minh Tuấn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu ứng dụng công nghệ CMC, Phó chủ tịch cao cấp Tập đoàn Công nghệ CMC về công nghệ số, đặc biệt là chữ ký số và blockchain, một trong những giải pháp hiệu quả để xây dựng một hệ thống chứng nhận minh bạch, an toàn, khó can thiệp.

Phóng viên (PV): Thực tế có tình trạng làm giả các loại giấy chứng nhận như giấy đăng kiểm xe cơ giới, giấy khám sức khỏe... Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

TS Đặng Minh Tuấn.

TS Đặng Minh Tuấn: Điều đáng lo nhất không nằm ở tờ giấy bị làm giả mà là niềm tin vào hệ thống chứng nhận bị xói mòn. Khi một giấy kiểm định, một chứng nhận hay một kết quả giám định không còn được xã hội tin tưởng thì chi phí giao dịch sẽ tăng lên rất lớn. Người dân phải kiểm tra nhiều lần, doanh nghiệp phải xác minh nhiều tầng, còn cơ quan quản lý cũng mất thêm nguồn lực để giám sát. Trong bất kỳ nền kinh tế nào, chứng nhận là cơ sở để xác lập niềm tin. Nếu mắt xích này bị phá vỡ thì tác động sẽ lan rộng sang nhiều lĩnh vực chứ không chỉ riêng ngành xảy ra vụ việc. Ở đây cần phân biệt hai vấn đề khác nhau. Một là làm sao bảo đảm giấy chứng nhận không bị giả mạo hoặc sửa đổi. Hai là làm sao bảo đảm nội dung trên giấy chứng nhận là đúng sự thật. Đây là hai bài toán khác nhau và cũng cần những giải pháp khác nhau.

PV: Theo ông, công nghệ hiện nay có thể giúp ngăn chặn việc làm giả hoặc sửa đổi giấy chứng nhận như thế nào?

TS Đặng Minh Tuấn: Trước hết cần số hóa toàn bộ quy trình cấp chứng nhận và sử dụng chữ ký số. Chữ ký số không đơn thuần thay thế chữ ký tay mà còn có 3 giá trị rất quan trọng. Thứ nhất, xác thực chính xác người ký là ai. Thứ hai, bảo đảm tài liệu không bị chỉnh sửa sau khi ký. Chỉ cần ai đó thay đổi một ký tự trong văn bản, hệ thống sẽ phát hiện ngay chữ ký số không còn hợp lệ. Thứ ba, người ký không thể phủ nhận trách nhiệm của mình. Đây là lý do hóa đơn điện tử hiện nay đã hạn chế rất nhiều hành vi sửa chữa, tẩy xóa chứng từ như trước đây. Tuy nhiên, chữ ký số mới chỉ giải quyết được bài toán “đúng người ký”. Nó chưa có khả năng lưu vết quá trình ký, ví dụ khó phát hiện được người ký có ký nhiều lần cho một nội dung, hoặc ký những nội dung không được ký theo thẩm quyền. Muốn giải quyết sâu hơn cần ứng dụng công nghệ blockchain kết hợp với hệ thống truy xuất nguồn gốc. Blockchain có thể hiểu đơn giản như một “sổ cái điện tử” ghi lại toàn bộ lịch sử giao dịch, quá trình ký hay chứng nhận theo thời gian thực. Mỗi thông tin sau khi được ghi sẽ được niêm phong và đồng thời lưu ở nhiều nơi khác nhau. Vì vậy, nếu ai đó cố tình sửa dữ liệu thì dấu vết sẽ xuất hiện ngay lập tức. Việc gian lận trở nên rất khó vì không thể âm thầm thay đổi thông tin như với cơ sở dữ liệu truyền thống.

Chữ ký số CMC CA có mặt trên VNeID - bước tiến trong phổ cập chữ ký số cá nhân tại Việt Nam. Ảnh do nhân vật cung cấp

PV: Nhiều sản phẩm hiện nay cũng gắn mã QR để truy xuất nguồn gốc. Blockchain khác gì so với cách làm này?

TS Đặng Minh Tuấn: Đây là điểm nhiều người đang nhầm lẫn. Mã QR chủ yếu chỉ là cách giúp truy cập nhanh đến một đường dẫn hoặc một cơ sở dữ liệu. Nếu dữ liệu phía sau do một quản trị viên toàn quyền quản lý thì họ vẫn có thể thay đổi nội dung bất cứ lúc nào mà người sử dụng không biết. Nói cách khác, QR chỉ giúp truy xuất thông tin chứ chưa chắc đã truy xuất được nguồn gốc. Blockchain thì khác. Toàn bộ lịch sử hình thành sản phẩm được ghi nhận theo từng thời điểm và không thể chỉnh sửa mà không để lại dấu vết. Mỗi lần thay đổi đều bị phát hiện vì dữ liệu đã được niêm phong và phân tán trên nhiều nút lưu trữ. Ví dụ với một viên kim cương hay một sản phẩm có giá trị cao, toàn bộ quá trình từ nhập nguyên liệu, gia công, kiểm định, vận chuyển đến khi bán ra thị trường đều có thể được ghi nhận liên tục trên blockchain. Người tiêu dùng khi kiểm tra sẽ không chỉ thấy một giấy chứng nhận mà còn nhìn thấy toàn bộ “lý lịch”, nguồn gốc của sản phẩm. Đó mới là truy xuất nguồn gốc đúng nghĩa.

PV: Nếu chỉ áp dụng công nghệ thì đã đủ để ngăn chặn gian lận hay chưa? Theo ông, cần thêm những giải pháp nào về quản trị?

TS Đặng Minh Tuấn: Công nghệ rất quan trọng nhưng không thể thay thế hoàn toàn con người. Muốn bảo đảm nội dung chứng nhận là đúng thì phải có cơ quan kiểm định độc lập, đủ chuyên môn và tách biệt với đơn vị sản xuất hoặc kinh doanh. Không thể để một tổ chức vừa tạo ra sản phẩm, vừa tự đánh giá chất lượng rồi tự cấp giấy chứng nhận cho chính mình. Ngay cả cơ quan kiểm định cũng vẫn có nguy cơ tiêu cực nếu thiếu cơ chế giám sát. Chính vì vậy, công nghệ như blockchain được thiết kế để giảm tối đa sự can thiệp của con người vào quá trình quản lý dữ liệu. Triết lý của blockchain là đưa các quy trình xác nhận sang môi trường số, nơi mọi thao tác đều được ghi nhận, tự động hóa kiểm chứng và rất khó bị chỉnh sửa.

Ở Việt Nam, chúng ta đã có nền tảng pháp lý khá đầy đủ cho chữ ký số và giao dịch điện tử. Điều cần làm hiện nay là mở rộng ứng dụng sang nhiều loại chứng nhận khác như văn bằng, chứng chỉ, giấy kiểm định, giấy phép hành nghề, hồ sơ cá nhân hay các loại giấy chứng nhận chuyên ngành. Khi toàn bộ quy trình được số hóa, có chữ ký số, có truy xuất nguồn gốc và có cơ chế kiểm định độc lập, niềm tin của xã hội sẽ được củng cố, đồng thời giảm đáng kể cơ hội cho các hành vi gian lận.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!