"Giải hạn" cho vùng khô Nam Trung Bộ - Tây Nguyên

Những công trình chống hạn, giảm lũ

Nam Trung Bộ-Tây Nguyên từ lâu được xem là khu vực khan hiếm nước nghiêm trọng, đặc biệt vào cuối mùa khô từ tháng 11 đến tháng 5 hằng năm. Lý do bởi địa hình nơi đây chủ yếu là đồi núi với độ dốc lớn khiến nước mưa khi xuất hiện thường chảy tràn nhanh ra biển, trong khi số giờ nắng trong năm lại thường cao hơn so với các khu vực khác trong cả nước nên nước nhanh chóng bị bốc hơi. Hệ quả là mùa mưa dễ phát sinh lũ lụt, mùa khô lại thường xuyên đối mặt với hạn hán gay gắt, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống dân sinh và sản xuất. Không ít địa phương từng phải đối mặt với tình trạng thiếu nước sinh hoạt kéo dài; sản xuất nông nghiệp bị gián đoạn, thậm chí nhiều diện tích đất canh tác phải bỏ hoang do không bảo đảm nguồn nước tưới. Đợt hạn hán các năm 2016, 2020... vẫn còn ám ảnh người dân Ninh Thuận trước đây, nay là Khánh Hòa và Bình Thuận trước đây, nay là Lâm Đồng. Cũng bởi vậy, nước sinh hoạt cho người dân các địa bàn này luôn trong cảnh “ăn đong”, chưa nói đến nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. 

Hồ chứa sông Cái Phan Rang thuộc hệ thống thủy lợi Tân Mỹ.

Ông Nguyễn Viết Tuyên, Trưởng phòng Kỹ thuật thẩm định, Ban Quản lý đầu tư và xây dựng thủy lợi 7 (gọi tắt là Ban 7), Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã mô tả về tình trạng "sa mạc hóa" lâu nay tại các địa bàn (thuộc huyện Bác Ái, Ninh Sơn và Thuận Bắc tỉnh Ninh Thuận trước đây, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa) là người dân hầu như không trồng cấy được gì ngoài trồng cây xương rồng. Chính vì thế, sản xuất nông nghiệp luôn là ước mơ xa vời với vùng đất dư thừa nắng gió và mênh mang cát trắng này. Ông Phí Ngọc Tuấn, Quyền Giám đốc Ban 7 khi phân tích về vùng đất cát trắng này cho rằng tỉnh Ninh Thuận (cũ), nay thuộc tỉnh Khánh Hòa thuộc địa bàn khô hạn bậc nhất Việt Nam. Nếu không đầu tư xây dựng hệ thống hồ chứa đồng bộ thì tình trạng hạn hán, thiếu nước cho sản xuất, sinh hoạt của người dân sẽ càng trở nên trầm trọng. 

 "Giải hạn" cho vùng đất khô hạn 

Để đánh thức tiềm năng vùng khô hạn này, theo ông Phí Ngọc Tuấn, Ban 7 đã được Bộ Nông nghiệp và Môi trường giao chủ đầu tư xây dựng 8 dự án thủy lợi trên địa bàn các tỉnh, thành phố từ Đà Nẵng đến Lâm Đồng (Bình Thuận cũ) với tổng dung tích hồ chứa đạt 543 triệu mét khối. Các công trình này không chỉ cung cấp nước tưới cho 62.656ha đất nông nghiệp mà còn bảo đảm nguồn nước sinh hoạt và sản xuất công nghiệp khoảng 1.271.800m³ mỗi ngày đêm, đồng thời tham gia tích cực vào nhiệm vụ phòng, chống lũ trung hạn 2021-2025 và định hướng đầu tư giai đoạn 2026-2030. Riêng hồ chứa nước Sông Chò 1 tại Khánh Hòa có khả năng tưới cho khoảng 4.300ha đất nông nghiệp và cung cấp khoảng 152.000m³ nước mỗi ngày cho sinh hoạt, du lịch và công nghiệp. Hệ thống thủy lợi Tân Mỹ trên sông Cái Phan Rang (Khánh Hòa) cũng là minh chứng rõ nét cho sự phát huy hiệu quả trong việc chống hạn ở khu vực từng được xem là khô hạn bậc nhất cả nước. Các dự án đã tạo thành mạng lưới điều phối nước hiệu quả, tận dụng nguồn nước mùa mưa để sử dụng trong mùa khô. Nhiều vùng đất cằn cỗi đã hình thành các vùng sản xuất nông nghiệp tập trung với các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao như nho, táo, nha đam. Sự thay đổi này không chỉ nâng cao thu nhập cho người dân mà còn tạo động lực phát triển kinh tế nông thôn, góp phần ổn định đời sống và giữ chân lao động tại chỗ. Hệ thống hồ chứa này còn kết nối và bổ sung nguồn nước cho nhiều hồ chứa khác trong khu vực, giúp khắc phục tình trạng thiếu nước kéo dài, tạo nền tảng cho phát triển sản xuất bền vững. Vì thế, đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật đơn thuần mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong phát triển. Khi nguồn nước ổn định sẽ tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp, nâng cao đời sống của người dân, thúc đẩy công nghiệp, du lịch, giảm rủi ro thiên tai.

Hồ chứa sông Cái Phan Rang thuộc hệ thống thủy lợi Tân Mỹ.

Dù việc xây dựng mạng lưới công trình thủy lợi hiện đại đã góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia và phát triển bền vững khu vực, góp phần phòng, chống lũ; tuy nhiên, để giải bài toán thiếu nước cho vùng đất khô hạn Nam Trung Bộ-Tây Nguyên, nhất là địa bàn Ninh Thuận cũ (nay là tỉnh Khánh Hòa), về lâu dài, cần tích hợp nhiều giải pháp đồng bộ. Theo ông Phí Ngọc Tuấn, do khu vực này chưa có nhiều công trình hồ chứa lớn, hệ thống các công trình chuyển nước giữa các hồ chứa vẫn chưa được đầu tư đồng bộ và đầy đủ, trong khi đây lại là vùng đất khô hạn bậc nhất cả nước nên trong dài hạn vẫn rất thiếu nước. Chiến lược quốc gia về phòng, chống thiên tai đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã cho thấy, riêng khu vực Nam Trung Bộ thiếu khoảng 2,92 tỷ mét khối nước/năm, Tây Nguyên cũng thiếu khoảng 3,3 tỷ mét khối nước/năm. Đề án “An ninh nguồn nước và an toàn đập, hồ chứa giai đoạn 2021-2025, tầm nhìn đến năm 2045” đã được Bộ Chính trị thông qua, và Thủ tướng Chính phủ cũng đã ký Kế hoạch hành động thực hiện Kết luận số 36-KL/TW của Bộ Chính trị về việc bảo đảm an ninh nguồn nước sẽ giúp khu vực Nam Trung Bộ-Tây Nguyên thời gian tới giải quyết được bài toán thiếu nước. 

Việc áp dụng hệ thống tưới tiết kiệm cho khu vực này cũng được xem là giải pháp tối ưu hiện nay, giúp giải quyết hiệu quả tình trạng thiếu nước bên cạnh đầu tư xây dựng các hồ đập chứa nước lớn và hệ thống công trình thủy lợi liên thông giữa các hồ để chuyển nước. Theo tính toán của Ban 7, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sử dụng hệ thống tưới tiết kiệm sẽ giúp người dân tiết kiệm khoảng 30 triệu đồng/năm tiền điện, tiết kiệm được nước tưới, giảm thất thoát lãng phí. Việc vận chuyển nước giữa các hồ chứa cũng vì thế thuận lợi hơn so với xây dựng hệ thống kênh mương hở, góp phần giải quyết được phần nào tình trạng thiếu nước, nhất là trong bối cảnh nước ta đang chịu nhiều tác động bởi biến đổi khí hậu, trong đó có khu vực Nam Trung Bộ-Tây Nguyên.